Trzcionka

Hrabia Tyzenhauz trzcinniczka nazywał gajówką trzcionką, zaś prof. Taczanowski tak opisywał:
Z wierzchu rudawo szara, od spodu rudawo płowa, biaława na gardzieli i środku brzucha.

Koloryt i wszystkie proporcyje ciała, a nawet ostatnich lotek, w tym gatunku są tak podobne do poprzedzającego, że opis powyższy mógłby się i do tego stosować; jednakowoż prócz znacznej różnicy w wielkości jest jeszcze para szczegółów odróżniających, które dadzą się wyrazić, a mianowicie: tło części wierzchnich jest ciemniejsze i mocniej rudawe, na bokach zaś szyi nie ma żadnych plamek; zresztą wszystko zgadza się w najmniejszych szczegółach.

Samica zupełnie do samca podobna.
Odzież zimowe tak jak w poprzedzającym gatunku świeższa i mocniejsza we wszystkich kolorach.
Młode w pierwszem pierzu takie same przedstawiają różnice, prócz w kolorze nóg, które są jaśniejsze niż u starych.

Jaja prócz znacznej różnicy w wielkości podobne są zupełnie do jaj gatunku poprzedzającego we wszystkich szczegółach; w kolorycie tę tylko przedstawiają właściwość, iż plamki najczęściej są stosunkowo drobniejsze i liczniejsze, a kolor tła zielonawy najpospolitszy; jednak trafiają się powtórzenia wszystkich odmian, jakie się w poprzedzającym znajdują. W każdem zniesieniu bywają mniej więcej między sobą podobne.

Trzcionka mieszka w Europie południowej i środkowej, rzadsza na wschodzie niż w krajach zachodnich i zalatuje tylko do południowej Szwecyi, znajduje się także i w Afryce północnej. U nas równie pospolita, a nawet liczniejsza od poprzedzającej; trzyma się w tych samych co i tamta miejscach, lecz znajduje się prócz tego w znacznej liczbie po krzewinach nad rowami i w wielu zaroślach błotnych i łącznych, które trzciniak dla suchości pomija. Przylatuje równocześnie z trzciniakiem, i tak samo jak on pokazuje się odrazu w miejscach lęgowych, dłużej jednak się zatrzymuje pod jesień, a pod koniec pobytu wraz z innemi gatunkami przebywa po nad wodami w tataraku i w krzewach łącznych, i z niemi razem powolnie się wydala. Od końca Sierpnia wcale się już nie pokazuje.

Obyczaje ma w ogóle podobne do trzciniaka, lecz jest o wiele zwinniejszą i zgrabniejszą; karmi się drobniejszemi owadami i nie odważa się na tak duże chruściki i ważki, głównie przez tamtego chwytane. Śpiewa daleko lepiej niż trzciniak, głos jej, chociaż także jest chrapliwy i też same strofy często powtarza, z powodu delikatności nie jest tak skrzeczącym ani tak przeraźliwym, a przytem daleko więcej jest urozmaicony.

Gniazdo, podobnie jak trzciniak, umieszcza na trzcinkach i gałązkach łoziny, lecz ściele je także na tak delikatnych trawach, na jakich tamten nigdy swojego nie osadza. Budowa podobna, lecz mniej doskonała i regularna, nie tak zbita, twarda i trwała. Używa najprzód materyjałów mniej dobrych i mniej dobranych i nie zawsze równie mocnych, z tego powodu powierzchnia zewnętrzna mniej jest ugładzona i umocowana, wnętrze tylko jest podobnie zagłębione, gładkie i regularne. Cały kształt nie tak jednostajny, często trafiają się gniazda stosunkowo o wiele wyższe od trzciniakowych, czasami nawet do stopy długości dochodzące. W ogóle zaś gniazda słane na trzcinach lub pędach ziół więcej są podługowate, na gałązkach zaś łoziny widełkowatych daleko krótsze.

Pluszcz

Pluszcz jest jedynym wróblakiem związanym z wodą. Dawniejsi autorzy nazywali go szpakiem wodnym (Kluk) albo wodnokosem (Wodzicki), a prof. Taczanowski tak o nim pisał:
Na głowie i karku czekoladowo brunatny, plecy i kuper popielate czarno falowane, szyja i piersi białe, brzuch czarniawy, boki popielate.

Stary samiec ma wierzch i boki głowy wraz z karkiem czekoladowo brunatne, dalsze zaś części wierzchnie pokryte pierzem łupkowo popielatem z szeroką w końcu czarniawą obwódką, przez co tworzy się tło czarniawe, gęsto upstrzone popielatemi plamami, mniej więcej trójkątnemi na plecach, a zaokrąglonemi na kształt łuski na kuprze i pokrywach ogonowych. Podgardle, przód szyi i całe piersi zajmuje obszerna mleczno biała tarcza, pod którą następuje kolor rdzawy, przechodzący ku środkowi brzucha w czarniawy, a na boki w łupkowo popielaty; ten ostatni zajmuje także podbrzusze i pokrywy podogonowe. Skrzydła i ogon popielato czarniawe; pokrywy skrzydłowe, nadlotki i lotki ramieniowe wraz z barkówkami popielato obrzeżone. Dzióba czarniawy, nogi wraz z pazurami brudno szare, tęcze białe.
Zimowa odzież samca wszystkie odcienia ma ciemniejsze, łuskowanie na wierzchu czarniejsze; po bokach brzucha ma mniej więcej gęste białawe plamki, końce zaś nadlotek, lotek ramieniowych i najdłuższych pokryw podogonowych biało bardzo subtelnie obwiedzione. Wszystkie tu wymienione różnice znikają przed wiosną bez zmiany pierza.

Samica mało się różni od samca; kolory w ogóle ma bledsze, łuskowanie mniej wybitne, na spodzie ma mniej rdzawości pod białą tarczą, a na bielszym brzuchu upstrzona jest jasnemi końcówkami.
W ubarwieniu spodniej części ciała po za białą tarczą pluszcze przedstawiają wiele zmienności, u jednych bowiem kolor rdzawy daleko się rozciąga na brzuchu i zachodzi aż na podbrzusze w odcieniu coraz słabszym, gdy u innych stanowi tylko przepaskę mniej więcej wązką po za białą tarczą i rozlewającą się bardzo mało na tle dalszem; u innych rdzawy kolor jest w ogóle dużo słabszy i mało rozpostarty; inne znowuż okazy nie mają nic rdzawego na brzuchu, lecz bezpośrednia za tarczą białą następuje czarna przestrzeń środek brzucha zajmująca. Różnica te posłużyły BREHMOWI za zasadę do oddzielenia dwóch gatunków, między synonimami powyżej wymienionych. Chociaż w ogóle pluszcze u nas są rzadkie, trafiają się jednak wszystkie te odmiany i rozmaite przejściowe stopniowania.

Szukając pożywienia zanurzają głowę pod wodę

Ptaki młode w zimowej odzieży podobne są do rodziców w zimowem pierzu, różnią się tylko subtelnem łuskowaniem białej tarczy przez ciemne końcówki piórek, a po za tą tarczą bardzo mało mają rdzawego koloru, lecz prawie odrazu czarniawy się zaczyna. Młody w pierwszem pierzu znacznie się różni od starych, w ogóle bowiem o wiele jest jaśniejszy; cały wierzch ma jasno popielaty, wpadający cokolwiek w czekoladowy na głowi i karku, gdzie równie jak na dalszych częściach, wszystkie pióra są brunatno czarniawemi paskami w końcach obwiedzione, obwódki te nie są tak szerokie jak na starych,z tego więc powodu, kolor tła mniej jest zaciemniony, niż na pierwszych. Białość zajmuje cały spód, prócz tylnej części boków i podbrzusza, i gęsto jest łuskowana subtelnemi szaremi końcówkami piór; boki brzucha są szaro popielate; podbrzusze szare, białemi końcówkami mocno przyćmione, a pokrywy ogonowe rudawo płowe. Skrzydła znacznie jaśniejsze niż u starych, wszystkie lotki biało w końcach obwiedzione, prążka białą utworzona z końców nadlotek szersza i widoczniejsza niż na starych; obwódki pokryw skrzydłowych są także białawe. Dziób blado rogowy, nogi znacznie jaśniejsze niż u starych.

Jaja czysto białe, w jednym końcu mocno zaokrąglone i grube, w środku pękate, w cieńszym miernie zaostrzone. Skorupa cienka i delikatna, w świeżych przeziera żółtko, połysk mierny, porowatość widoczna. Niektóre jaja nabierają żółtawego koloru od wilgotnych liści bukowych i dębowych, i ten tak silnie wgryza się w skorupę, iż go zmyć nie można.
Pluszcz jest mieszkańcem całej Europy i północnej Afryki. Trzyma się głównie w krajach górzystych nad bystremi strumykami, równiny w przelotach tylko odwiedza, gdy z powodu zamarzania wód szukać musi innych dla siebie miejscowości. W Królestwie Polskiem w ogóle jest bardzo rzadki; mała ich tylko ilość przebywa stale w skalistej części powiatu Olkuskiego, a mianowicie koło Ojcowa i Potoka Złotego, równie jak i przy strumieniach do Niemna wpadających; w innych zaś okolicach pojawia się tylko przypadkowo wśród zimy i zatrzymuje się niekiedy po kilka tygodni na niamarznących płytkich kamienistych rzeczkach, a szczególniej przy śluzach i upustach. Egzemplarze, które w zbiorach krajowych posiadamy, pochodzą z dwóch tylko miejscowości, to jest, z rzeki Bystrzycy pod Lublinem i z Jeziorny pod Warszawą. W górach i podgórzach Karpackich wszędzie jest pospolity.

Ptak ten, pomimo wszystkich prawie cech zbliżających go do ptaków owadożernych lądowych, żywot prowadzi wodny; nie tylko bowiem przebywa on ciągle przy wodzie, ale wyłącznie w niej tak jak zimorodek, lecz odmiennym i sobie tylko właściwym sposobem żywność wyszukuje, to jest: nie pływając lecz biegając pod wodą po dnie kamienistych strumyków, zbiera rozmaite drobne wodne skorupiaki, owady, ich poczwarki i gąsienice, tak wolno w wodzie pływające jak i przyczepione do kamieni; według zaś podań niektórych obserwatorów, ma także znaczną ilość ikry rybiej wyjadać. Tak samo jak zimorodek lata bystro i nizko nad samą wodą; często z lotu wpada odrazu w wodę, albo też z brzegu jak żaba do niej wskakuje, i tak zanurzony 20 do 30 kroków zwykle po dnie przebiega. Pomimo tych ciągłych wodnych przechadzek obfite i zbite pierze pluszcza wcale nie przesiąka i zawsze jest suche po wyjściu z wody, a obserwatorowie, którzy mieli sposobność przypatrywać się tym szczególnym ptakom w czasie ich chodzenia pod wodą, utrzymują, że trzymając wtenczas skrzydła cokolwiek od ciała odstawione noszą przy sobie pewien zapas powietrza. Ptak ten zawsze samotny, na czas tylko lęgowy łączy się w pary. Wolne chwile przesiaduje najczęściej na sterczących z wody kamieniach, po kołkach, poręczach i t. p. wystających przedmiotach. Samiec dużo i dobrze śpiewa, głosem donośnym, czystym i urozmaiconym, nie tylko w lecie, ale tak samo jak strzyżyk wśród zimy, w czasach nawet największych mrozów.

Według postrzeżeń hr. WODZICKIEGO, gnieździ się w Karpatach dwa razy, to jest: zaraz z wiosny, skoro tylko zaczyna się ocieplać i w Czerwcu powtórnie. Zawsze przy wodzie, w rozmaitych miejscach; często w takiem położeniu, że pryskająca woda zrasza mu ciągle gniazdo, albo że musi strumień spadającej wody lotem przebijać, aby się do niego dostać. Najulubieńsze miejsca do umieszczenia gniazda są: łotoki opuszczonych młynów i tartaków, koła młyńskie, mosty, jazy, płyty kamieni wystające nad wodę, dziury w brzegach po wypadniętych kamieniach, lub nizkie dziuple drzew w nadwodnych. Gniazdo składa się z mchów wodnych, korzonków, trawek i suchych liści, mocno razem utkanych, lecz nigdy tak ściśle jak strzyżykowe. Całkowicie jest ono zarobione z wierzchu, okrągławe, z otworem na boku. Niektóre tylko gniazda, przyparte wierzchem do stałej ściany, a tem samem służącej za przykrycie, nie mają już zabudowanego wierzchu. Wnętrze zawsze bywa suto wysłane suchemi liśćmi z buczyny, grabiny lub dębiny, starannie ułożonemi i doskonale wygładzonemi. Pierwszy raz niosą zwykle jaj 5, powtórnie 4 lub 3.

Trznadel

Trznadla Pietruski nazywał żółtobrzuszkiem, Jarocki styrnalem, a prof. Taczanowski pisał o nim w ten sposób:
Z wierzchu szaro rudawo i czarniawo pstry, na głowie i całym spodzie cytrynowo żółty, rdzawy na kuprze.

U starego samca z wiosny głowa i cały spód cytrynowo żółte, z następującemi odmianami: przez piersi szeroki pas, powstały z mięszaniny kolorów rdzawego, szarawego i żółtego; boki ciała rdzawo, śniado i szarawo podłużnie smugowane; po bokach twarzy rdzawa smużka, od nasady żuchwy biorąca początek; podbrzusze białawe. Tylna część głowy wraz z karkiem szaro zielonawa; plecy rdzawo, brunatno i szaro pstre, tym sposobem, że na środku każdego pióra jest płomyk czarniawo brunatny, otoczony kolorem mniej więcej rdzawym, przechodzącym nieznacznie w szarawe brzegi, na których przebija się miejscami cokolwiek żółtawego; kuper rdzawy z wąziutkiemi obrzeżeniami piórek szaro białawemi. Skrzydła szaro brunatne; pokrywy obrzeżone szarawo; lotki przedramieniowe i barkówki z rdzawo płowemi, szerokiemi brzegami, a lotki pierwszorzędne z żółtemi, bardzo wązkiemi. Sterówki koloru lotek, skrajna w połowie końcowej biała, na następnej duża biała plama zajmuje koniec chorągiewski wnętrznej, środkowe rdzawo płowemi brzegami obwiedzione. Dziób popielato rogowy; nogi szaro cieliste; tęcze ciemno brunatne.

W odzieży jesiennej ma żółtość wierzchu głowy przytłumioną szaro zielonawemi końcówkami, mocniej po bokach twarzy; piersi mocniej i szerzej plamiste; na rdzawych piórach kupra szersze obwódki; na lotkach i sterówkach szersze i regularniejsze obrzeżenia. Roczniaki żółtość mają słabszą z mocniejszem upstrzeniem.
Stara samica żółtość ma bledszą, od samcowej, tak mocno na głowie powleczoną zielonawo szarym kolorem, że zaledwie miejscami przebija; na wierzchu prócz tego czarne strychowanie; na szyi zielonawo szare poplamienie przemaga; boki ciała szaro rudawe, te ostatnie brunatno strychowane; reszta jak u samca. Młodsze samice mają wszystkie kolory bledsze.

Ptak w pierwszem pierzu różni się bardzo bladą i mniej czystą żółtością spodnich części, mocno upstrzoną na całej przestrzeni podłużnemi, szaro brunatnemi plamkami, najgrubszemi i najgęstszemi na środku piersi i bokach ciała; środek brzucha nieplamisty. Tło wierzchnie brudniejsze z grubszemi czarniawemi plamami, kolor kupra brudno rdzawy, mniej jaskrawy. Dziób z wierzchu szaro rogowy, żuchwa jaśniejsza, z dużą na bokach ołowiastą plamą; nogi blado cieliste, z pazurami tego samego koloru, średnie tylko szarawe; tęcze czarniawe.
Jaja o tle białem, lub biało różowem, mniej więcej gęsto popisane brunatnemi lub czarnemi żyłkami, mocno pokręconemi i powikłanemi; na jednych popisania te są bardzo długie, na innych więcej jest krótszych krętych strychów; rzadko między niemi trafiają się krople i kropki; spodnie plamy gęste, bardzo blade i niewyraźne, na różowych różowe, na białych fioletowe lub popielate, najpospoliciej w kształcie plam, lecz często także występują w formie takich żyłek jak i powierzchowne. Rzadko trafiają się jaja bez żyłkowania, posypane na wzór jaj pliszek plameczkami bardzo gęstemi, z których powierzchowne są także blade, na takich bywają także cieniutkie kreseczki, jak na jajach pliszki żółtej.

Trznadel mieszka w całej Europie, w bliższej zachodniej Syberyi i innych okolicach Azyi, przyległych Europie; wszędzie miejscowy. U nas jest jednym z najpospolitszych ptaków i najbardziej rozpowszechnionych; mieszka bowiem przez lato wszędzie po polach, zaroślach, brzegach lasów, łąkach i ogrodach, gdzie tylko są jakiekolwiek drzewa i krzaki; na zimę ściągają one ze wszech stron do budynków, przy których całą tę porę przepędzają. W porze letniej żyją w rozproszeniu parami, w zimie gromadnie, lecz nie trzymają się ściśle, ciągle bowiem rozlatują się na wszystkie strony i napowrót się zbierają. Podczas zamieci zimowych cisną się wewnątrz nawet budynków, i żywią się wyłącznie po ścieżkach i gumnach, lecz gdy śnieg zginie wśród zimy, zaraz się w pola wynoszą.

W Lutym, gdy tylko słońce zaświeci, samce zaczynają się po drzewach odzywać; śpiew ten, jakkolwiek bardzo prosty, dosyć jest przyjemny, a mianowicie gdy jeszcze lepszych śpiewaków nie słychać; zwykłe zaś odzywanie się stanowi krótkie i ciche sykanie. Skoro śnieg na dobre przyginie, rozmieszczają się w miejscach lęgowych, i w Kwietniu już na jajach osiadają.
Gnieżdżą się na ziemi, najwięcej u spodu krzaków, drzew, pni, płotów, a rzadko na nizkich zagęszczonych krzakach, w zaciosach pni drzewnych itp. Gniazdo czarkowate z suchych traw, ziół i liści drzewnych, wewnątrz włosieniem wyściełane; budowane na ziemi zawiera mniej materyjału i nędzniej spojonego; na krzaku grubo uścielane i dosyć trwałe. Niosą 5 lub 6 jaj. Wywodzą się zwykle 2 razy. W ogóle jestto ptak niebojaźliwy i nieostrożny, na niektóre sidła przezorny, lecz daje się łowić z największą łatwością najprostszemi sposobami, na inne ptaki niepraktycznemi, jak ten, którego zwykle po wsiach w czasie zamieci używają, zasadzający się na wciąganiu ich za nogi zakrzywionym drucikiem, z garści owsa wytkniętej z poddasza. W zimie są bardzo tłuste i smaczne. Przez lato żywią się głównie owadami, w zimie ziarnem zbożowem.

Wrona

Wronę, zwaną także gapą lub glapą prof. Taczanowski opisywał w ten sposób:
Szaro popielata, z głową, gardzielą, skrzydłami i ogonem czarnemi; ogon stopniowano zaokrąglony.

Stary ptak ma lśniącą czarność, na głowie i gardzieli spodni kontur tego koloru zachodzi zębato na piersi; na ogonie i skrzydłach połysk szafirowy, prócz lotek i nadlotek pierwszorzędnych więcej zielonawych; upierzenie goleni czarne; reszta popielata z czarniawemi stosinami, pokrywy tylko nadogonowe czarniawe, popielato brzeżyste. Dziób i nogi z pazurami czarne; tęcza ciemno brunatna.
Samica niczem się nie różni.
Młode w pierwszem pierzu łatwo poznać po matowej czarności, po wiotkości piór części popielatych, a przytem czarność na gardzieli wyżej się kończy.
Jaja tło mają blado zielonawe lub zielono modrawe, rozmaicie upstrzone; na jednych bowiem spore plamy oliwkowe są tak gęste, że kolor tła miejscami tylko przegląda, i jest albo czysty albo oliwkowo stłumiony; inne przechodząc przez różne stopnie wielkości i gęstości plam, dochodzą do takich, gdzie tło jest prawie nieplamiste, lub poprószone mało znacznemi i bardzo rzadkiemi, drobnemi kropkami lub kreskami. Najczęściej plamy są nieregularne, jakby porozmazywane; rzadko odosobnione, stale ograniczone i obrzednie, jak na jajach kawki; jeszcze rzadziej popstrzone samemi drobniutkiemi punkcikami; na niektórych spodnie plamy popielato fioletowe główną pstrociznę stanowią; inne miewają na sobie rozmaite strychy, żyłki i popisania rozmaicie powikłane. Częściej pstrocizna jest jednostajna na całej powierzchni, rzadziej więcej zgęszczona przy końcu grubszym. W jednych zniesieniach wszystkie bywają jednostajne, w innych rozmaite.
Wrona mieszka w całej Europie i w znacznej części Azyi; na zachodzie Europy o wiele rzadsza niż na wschodzi i północy. Z głębokiej północy usuwa się przed zimą, znosi jednak dość ostre klimaty, jak szwedzki i finlandzki, gdzie podobnie jak w krajach umiarkowanych stale się trzyma okolic rodzinnych. U nas jest jednym z najpospolitszych ptaków i wszędzie obficie rozmieszczonym.

Jestto ptak nader zmyślny i ostrożny, a przytem śmiały; nie lęka się obecności człowieka, lecz bacznie umiejąc odgadywać, że tak powiem, złe względem siebie zamiary, niezwykłą przezorność okazuje w unikaniu ciągłych niebezpieczeństw, na jakie się nieustannie naraża. Całą ciężką porę zimową głównie przepędza przy mieszkaniach ludzkich, gdzie po śmietnikach, gnojowiskach i rynsztokach miejskich głównie się żywi; ciśnie się nawet pod same drzwi domostw, lecz zawsze jest baczna na wszelkie zasadzki. Względem spokojnej ludności wiejskiej nadzwyczaj familijarna, chodzi tuż za oraczami z największą ufnością, a przed nadchodzącym tuż na nią pługiem ustępuje na parę kroków, i czeka póki jej z drogi nie zejdzie; tak samo w zimie postępuje z furmankami, snującemi się po drogach. Lecz gdy postrzeże człowieka innego stanu, ciemno ubranego, pilnie go uważa i nie łatwo da się oszukać. Z oczów prawie umie zamiary ludzkie odgadnąć; nieraz bowiem można przekonać się idąc drogą po polowaniu za furami, jak się zdaleka wynoszą i jak umieją poznać między innemi ludźmi niebezpiecznego, a te które po bokach siadają, dopóty spokojnie siedzą, dopóki się na nie nie zważa; dosyć się na którą spojrzeć nagle, aby się z największym pośpiechem zerwała. Gdy nawet przelatuje blizko człowieka, dosyć jest gwałtownie się poruszyć, pokazać kij albo strzelbę, aby ją zbić z drogi. W ciągu lata zbliża się także do budynków, gdzie szkody w drobiu młodym wyrządza, a gdy raz tego popróbuje, tak się zanęci, że trudno się od niej odczepić i upilnować. Na padlinę są tak chciwe, jak kruki, w każdej porze roku zlatują się z różnych stron i razem ją z psami, krukami, srokami, a niekiedy i orłami, pożywają. Zająca zdrowego rzadko kiedy napastują, lecz postrzelonego natychmiast dobijają. Lubią bardzo zdechłe ryby, skójki i wodne robactwo, które po brzegach wód zbierają; w czasie zaś puszczania rzek siadają na krach płynących, gdzie im woda wyrzuca różne przedmioty. Chodząc za pługami, głównie wybierają wyorane pędraki, lecz i myszom nie przepuszczają.
Na robactwo ziemne robią na pola wyprawy razem z gawronami i kawkami, lecz nie trzymają się stale ich stad i nieregularnie się między nie zlatują i oddalają. W ciągu zimy w braku lepszego pokarmu biorą się do zboża, zbierając je po gruntach, drogach i ze stert wydzierając; w biedzie jedzą pomiot koński dla niestrawionego w niem ziarna, a nawet i ludzkim odchodem nie pogardzają. Chciwe są na jaja ptasie i pisklęta, znają je też doskonale czajki, kulony i inne błotne ptaki, którym najwięcej szkód wyrządzają. Skoro która nad błotem lęgowem przelatuje, tak ją one zaraz zapalczywie gonią i napastują, że nie dają jej patrzyć na ziemię, i tym sposobem potomstwo głównie ratują.

W ogóle wrona mniej jest towarzyska od gawronów i kawek, ale więcej niż kruk i sroka. Na żer często się licznie w jedne miejsca zbierają; nocują gromadnie, często w towarzystwie innych gatunków; lecz nie trzymają się nigdy tak stale jak pierwsze i nieustannie się rozlatują na różne strony to znowu zgromadzają. Głosy wydaje rozmaite i stosowne do różnych okoliczności: inaczej krzyczy na jastrzębia, inaczej kraka, gdy ją ptaki napastują, inaczej się zwabia; a w czasie lęgowym drą się najrozmaitszemi przeraźliwemi tonami. Odzywa się zawsze z pewnem wysileniem, robiąc rozmaite poruszenia; czasami zaś wysila się tak, jakby do wydawania forsownie głosu, tymczasem nic tego o kilka kroków nie słychać.
Jastrzębia szczególnie nienawidzą, skoro go zobaczą, gonią z przeraźliwym wrzaskiem, na co zlatują się inne z całej okolicy i tak go tłumem coraz więcej wzrastającym przeprowadzają. Gdy się im skryje w gęstych gałęziach, siadają na nim i czekają, póki się znowu nie pokaże. Tym sposobem przeszkadzają mu w polowaniu, a jastrząb na żadną z nich nie odważy się, póki są w licznem towarzystwie, chociaż pojedyńczo spotkane, w braku lepszej zdobyczy, porywa. Niekiedy gonią tak samo i orła, a szczególniej, gdy jego gniazdo dostrzegą; raz byłem świadkiem, jak przez trzy dni ciągle się mu sprzeciwiały, a jednak w końcu, pomimo że stare były postrzelane, nazajutrz jeszcze kręciły się ciągle przy gnieździe, lecz nie odważyły się na pisklęta bardzo jeszcze małe.

Gnieżdżą się w odosobnieniu; w miejscach nawet najdogodniejszych, gdzie obficie zamieszkują, każda para umieszcza się w pewnem oddaleniu od innych, głównie przy brzegach lasów tak liściowych jak i iglastych; prócz tego wszędzie po drzewach położonych wśród zarośli, na pobrzeżach wód, po łąkach, przy drogach, po wielkich sadach, lub nawet na drzewach pojedyńczo wśród pola rosnących. Na drzewach średniego wieku, a szczególniej na chojarach i młodych świerkach, osadza gniazdo przy samym wierzchołku; na starodrzewiach po bocznych gałęziach, nie zbyt wysoko, w miejscach spokojnych i niepozornych, jak w polu obsianem lub w łąkach, niekiedy tak nizko, że z ziemi dostać je można. Gniazdo podobne zupełnie do kruczego, lecz mniejsze z drobniejszych gałązek; wnętrze zlepiane ziemią i suto od środka wyłożone siercią i innemi materyjałami gładko i grubo. Nie tak trwałe jak krucze, gdyż środkowa polepa usposabia do prędkiego psucia się materyjałów; przez parę lat jednak mogą je używać, przy stosownych przerobieniach. Około połowy Kwietnia niektóre siedzą już na jajach, a przed połową Maja najpóźniejsze mają już zupełne zniesienia. Znoszą od 3-6 jaj.

Strzyżyk

Strzyżyka zwanego dawniej wolim lub wołowym oczkiem, albo krzciuczkiem prof. Taczanowski opisywał tymi słowy:
Z wierzchu rdzawo brunatny, z czarniawemi i rudawemi, poprzecznemi prążkami; od spodu jaśniejszy, tak samo na bokach i brzuchu pręgowany; nad okiem brew biaława, na końcach pokryw podogonowych plamki białe.

Stary samiec ma wierzch całego ciała rdzawo brunatny, urozmaicony na całym grzbiecie subtelnemi, ciemnemi, poprzecznemi prążkami, przy których znajdują się inne rudawe; na ogonie i pokrywach ogonowych mających tło więcej rdzawe, prążkowanie to o wiele jest widoczniejsze. Od nasady dzióba ciągnie się po nad okiem ku tyłowi głowy długa smużka rudo biaława, a boki twarzy białawe, rudawo są plamiste. Spód o wiele jaśniejszy od wierzchu, rudawo białawy na gardzieli i środku brzucha, dalej na boki coraz mocniej brunatno rdzawy, całe zaś boki brzucha i podbrzusze podobnie jak wierzch ciała prążkowane. Pokrywy podogonowe brunatnawo rdzawe, biało zakończone; prócz tego poprzecznie ciemno prążkowane. Skrzydła brunatne, na pokrywach rdzawo plamiste i biało kropkowane; na zewnętrznych chorągiewkach lotek pierwszego rzędu brunatno i biało kratkowane, chorągiewki zaś lotek ramieniowych i barkówek rdzawe, brunatno w poprzek pręgowane. Dziób z wierzchu brunatno rogowy, spodnia szczęka blado żółtawa z ciemnym końcem, wnętrze żółtawe; nogi wraz z pazurkami szaro żółtawe; tęcze ciemno brunatne.

Samica mało się różni, kolor tylko rudawy więcej na niej przemaga, prążki więcej są wyraźne; na spodzie ciemniejsza, boki mocniej i dalej prążkowane.
Młode w pierwszem pierzu mają tło wierzchnich części takie jak na starej samicy, lecz bez żadnego prążkowania na grzbiecie i pokrywach ogonowych. Na spodzie tego samego prawie koloru jak u starych prążki zaledwie widoczne tylko na podbrzuszu, na pokrywach zaś podogonowych nie mają wcale białych końcówek. Skrzydła i ogon jak u starych, lecz bez białych plamek na pokrywach i barkówkach. Dziób i nogi bledsze niż u rodziców.
Jaja podługowate, mniej więcej szczupłe, w obu końcach dosyć łagodnie zaokrąglone. Tło ich czysto białe, upstrzone czerwonemi kropkami lub plameczkami, które na jednych są bardzo drobne i rzadkie, na innych większe, lecz zawsze nieliczne; na jednych rozmieszczone po całej powierzchni, na innych zebrane w końcu grubszym, albo też obrączkę w koło niego stanowią. W każdem zniesieniu kształt, wielkość i upstrzenie mniej więcej jednostajne. Skorupka mocno przeźroczysta i słabo połyskująca.
Jedyny przedstawiciel tej rodziny mieszka w całej Europie zacząwszy od pobrzeży Morza Śródziemnego, aż do koła polarnego, pospolitszy jednak na północy niż na południu. Według PALLASA znajduje się w całej zachodniej i południowej Rosyi, lecz nie ma go już za pasem gór Uralskich; zimuje w prowincjach Perskich nad morzem Kaspijskiem i w Cherzonezie. Według NAUMANNA ma się aż do Aleppu rozciągać. U nas we wszystkich okolicach kraju pospolity. Z krajów północnych usuwa się przed zimą, w umiarkowanych już zimuje. W Królestwie Polskiem równie jest pospolity w zimie jak w lecie, lecz wiele cierpi w bardzo ciężkie i śnieżne zimy, a nawet często ginie w znacznej ilości, z tegoto zapewne powodu nie jest on tak obfitym, jakby mógł być przy znacznej swej mnożności. Według hr. TYZENHAUZA w Litwie jest przelotny, z wiosny wcześnie się zjawia, a bawi do Listopada.

Przebywa po wszystkich małych gąszczykach, jakoto: po zaroślach i łozach nad strumykami i rzekami, po ogrodach, a szczególniej przy tarniowych płotach, we wszelkich krzakach a mianowicie gdzie jest tarnina i jałowiec, toż samo w lasach temi krzewami podszytych, w błotnych gajach olszowych i świerkowych a głównie poprzerastanych chmieliną, jerzynami i malinami, wreszcie wszędzie przy tamach, jazach, upustach, stromych pobrzeżach wód, zawalach i popadanych skałach. Wszędzie w parach samotnych rozrzucony, chociaż w miejscach dogodnych pojedyńcze pary dosyć gęsto się trzymają.

Jestto szczególnie zwinna, czupurna, ciekawa, ostrożna i ciągle ożywiona ptaszyna; skacze po ziemi dużemi podskokami, zawsze z zadartym pionowo ogonkiem lub ciągle uwija się po gałązkach; włazi jak mysz w najciaśniejsze dziury między korzenie i stosy gałęzi i nieustannie z nich na widok się wysuwa. Krótkim polotem przelatuje z krzaka do krzaka i momentu spokojnie nie posiedzi. Człowieka wcale się nie obawia, nie tylko, że mu dozwala jak najbliżej podchodzić, ale owszem sam się do niego zbliża dobrowolnie, kryjąc się na przemian w gąszczach i znowuż z innej niespodziewanej strony wychodząc. Nieustannie się odzywa trr-trr, a śpiew jego delikatny, flecikowy, bardzo czysty, urozmaicony i ożywiony do najpiękniejszych policzyć można, tem więcej, że nie tylko wyśpiewuje w porze godowej, ale nawet wśród ciężkiej zimy, gdy słońce około południa przygrzeje, nie gorzej śpiewa jak z wiosny. Śpiewając siada najwięcej po nizkich krzakach, lecz w lasach często wysoko po drzewach. Zimową porą podczas ciężkich mrozów i zawiei wpada często do mieszkań i cieplarni, gdzie wolno zostawiony żywi się owadami, pająkami i robactwem, które po zakątkach bardzo sprytnie wyszukuje, jak równie rozmaitemi okruszynami. Łatwo się wówczas ułaskawia i bawi swoją zwinnością, zmyślnością i ciekawością; wszystko go zastanowi i wszystkiemu się bacznie przypatruje, tak np. gdy usłyszy stukanie w zegarku, zbliża się na wszystkie strony ogląda.

Gnieżdżą się dwa razy, to jest w końcu Kwietnia lub w początku Maja, a powtórnie w Lipcu. Gniazdo umieszcza w rozmaitych miejscach, jakoto: w kupach gałęzi, w korzeniach wywróconych drzew, lub wystających z oberwanych brzegów, w szczelinach starych murów lub drewnianych budynków, pod strzechami słomianemi, w dziurach skał, w płotach, tamach i jazach, w oplotach chmieliny pnącej się na drzewa, między dwoma drzewami blizko siebie stojącemi lub na gałęziach gęstych krzewów i drzew iglastych. Gniazdo, stosunkowo wielkie do wielkości ptaka, odznacza się doskonałością i oryginalnością budowy; chociaż ono nie bywa zupełnie regularne, kształt jego zbliża się do kulistego, eliptycznego, stożka ściętego lub gruszki szerokiej u spodu. Z wierzchu zabudowane, ma tylko z boku ciasny otwór okrągły, gładko i trwale wyrobiony, przez który ptaszek zaledwie przesunąć się może. Główny materyjał tkaniny stanowią rozmaite gatunki mchów, z któremi mięsza niekiedy pewną ilość korzonków, trawek, suchej paproci i suchych liści drzewnych. Gniazda jednak z samego mchu odznaczają się pięknością, gładkością i dokładnością roboty, mianowicie strona wewnętrzna najstaranniej bywa wyrobiona. Spód dopiero wnętrza wyścieła suto piórami i rozmaitemi włosami. Ściany gniazda są dosyć cienkie, zbite i trwałe. Niekiedy całą zewnętrzną powierzchnię obtyka suchą paprocią lub liśćmi drzewnemi, i tym sposobem nadaje mu pozór podobniejszy do kupki liści niż do gniazda ptaszego. Osadzana na krzakach i drzewach bywają porządniej wyrobione od umieszczonych gdzieindziej, a przytem tak doskonale do gałęzi przytwierdzone, że niekiedy pojedyńcza gałązka wystarcza do utrzymania. Wymiary gniazd dosyć bywają zmienne stosownie do ich kształtów; eliptyczne podługowate miewają około 5” wysokości na 4” szerokości; gruszkowate i stożkowate od 4” do 4” 10”’ wysokości i tyleż szerokości. W osadzeniu gniazda daje on zawsze dowody niepospolitej zmyślności i dowcipu, aby je niewidzialnem uczynić; mieszcząc je w wykrocie drzewa, które pociągnęło za sobą całą taflę ziemi przez korzenie objętej, w zadziwiający sposób umie je ukryć. Osadza je w stosownej na to dziurce, którą gniazdem całkowicie wypełnia, a powierzchnię zewnętrzną tak zrówna ze ścianą wywrotu tej samej barwy co i gniazdo, że można się go tylko dopatrzyć po dziurce wchodowej. W wyborze miejsca na gniazdo zdaje się on być bardzo wybrednym, dla tego też rozpoczyna zwykle w rozmaitych miejscach kilka gniazd, z których niektóre są prawie na wykończeniu zanim sobie jedno do końca doprowadzi i w niem się naniesie. Przez cały czas bardzo czysto gniazdo utrzymują, nawet przy dzieciach wyrzucając starannie odchody i wszelkie zanieczyszczające przedmioty. Jaj niesie 5 lub 6.

Szpak

Szpaka hr. Tyzenhauz nazywał skórcem, a prof. Taczanowski pisał o nim tak:
Czarny, mocno zielono i fioletowo połyskujący; plecy rudawo a spód biało nakrapiany.

Stary samiec z wiosny ma tło całej opony czarne z mocnym metalicznym połyskiem, fioletowo na głowie i szyi, zielonym na plecach i piersi, a szafirowym na brzuchu; plecy i pokrywy skrzydłowe gęsto posypane plamkami strzałkowatemi, rudawo płowemi, z których każda sam koniec pióra zajmuje. Lotki i sterówki w środku popielate, obwiedzione szerokim paskiem czarnym i płowym wąziutkim brzeżkiem, lotki przedramieniowe z czarnym paskiem zielono połyskującym, inne bez tego; nadlotki połyskujące, tak samo obrzeżone. Pokrywy nadogonowe płowo, a spodnie biało obwiedzione; podskrzydłowe szaro popielate, rudawo brzeżyste. Dziób żółty, nogi ciemno cieliste; tęcze ciemno brunatne. Roczniaki i dwuletnie mają na płaszczu plamki większe, cały wierzch głowy posypany drobniutkiemi plameczkami tego samego koloru i kształtu, na spodzie białe plamki po bokach, środku brzucha i podbrzusza, reszta jak u starego.

W odzieży jesiennej całe ciało posypane daleko większemi plamkami, z wierzchu płowo rudemi, na całym spodzie białemi, plamki na plecach zaokrąglone, na głowie większą część tła pokrywają, na szyi drobne okrągławe, dalej większe sercowate; na lotkach i sterówkach szersze i mocniej rudawe obrzeżenie; środek podbrzusza biało przyćmiony; na pokrywach podogonowych obwódki szersze. Dziób czarniawo szary.

Siatkarze

Samica ma daleko słabszy połysk na piórach, plamkowanie podobne jak na roczniaku, to jest obejmujące głowę i spodnie części. W odzieży jesiennej tak samo jak samiec cała mocno nakrapiana, lecz także daje się rozpoznać po słabszym połysku.
Młode w pierwszej odzieży szare, bledsze od spodu, a mianowicie białawe na gardzieli, a z białawym pomięszane na środku brzucha; pióra skrzydłowe i sterówki płowo obrzeżone; na lotkach drugorzędnych słaby zielonawy połysk; dziób czarniawo rogowy; nogi bledsze niż u starych. Przed jesienią odbywają pierzenie i od razu dostają tych samych kolorów jak stare ptaki jesienne.

Pisklę

Jaja w kształcie dosyć odmian przedstawiają, jedne są nagle w końcu grubszym przypłaszczone, w cieńszym albo szpiczaste albo stępione, inne w końcu grubszym także wyciągnięte i mniej więcej zeszczuplone; kolor tła blady zielono modrawy, bledszy lub cokolwiek mocniejszy, w każdem zniesieniu zupełnie jednostajny.
Szpak mieszka w całej prawie Europie, aż do Norwegii włącznie, w Azyi aż do Syberyi południowej, gdzie się znajduje w niektórych okolicach, a inne zupełnie pomija, i w Afryce północnej. W ogóle jest ptakiem bardzo obfitym i wszędzie się w wielkich ilościach znajduje. Do nas przylatuje równocześnie ze skowronkami, często około połowy Lutego, w wiosny późniejsze w Marcu; bardzo późno odlatuje, największa jednak ilość opuszcza nasze strony w Październiku, lecz w lata, w których długo śniegi nie spadają, widuje się jeszcze ich stadka przez cały Listopad, a nawet niekiedy do końca Grudnia zostają. Przez część zimy śnieżną wcale się w naszym kraju nie pokazują, lecz rzeczywiście są ptakami opuszczającemi nasze strony na czas najkrótszy. W początku wiosny przelatują się po nad wylewami, na łąkach i pastwiskach i w krótce osiedlają się po wszystkich lasach i gajach, gdzie tylko są stare dziuplaste drzewa, stosownie do tego mniej lub więcej obficie, i zaraz w końcu Marca zabierają się do gnieżdżenia.

Gnieżdżą się w dziuplach mniej więcej ciasnych, w różnych wysokościach rozmaitych drzew, najpospoliciej wysoko w sękach i w gałęziach, a rzadziej w dziurach pnia, niekiedy zaledwie na dwa sążnie nad ziemią; w jednem drzewie po kilka lub kilkanaście par się wywodzi. Na dnie dziupla urządzają nędzne posłanie z różnych krótkich kawałków słomy, perzu, łyka, kory itp. Niosą 4, 5 lub 6 jaj, które oboje wysiadują. Samce po całych dniach wyśpiewują na wierzchołkach tych samych drzew. Śpiew ich jest skrzypiąco chrapliwy, bardzo urozmaicony, przeplatany czystemi gwizdaniami i tonami chwytanemi od innych ptaków. Na żer wylatują w pola i pastwiska p kilka lub kilkanaście razem. W okolicach górzystych wywodzą się także w skałach i dziurawych starych murach. W niektórych krajach południowej i środkowej Europy wywodzą się przy mieszkaniach ludzkich, a nawet w umyślnie urządzonych im pudełkach, lecz u nas nie brak im miejsc dzikich, nigdy się przeto do budynków na ląg nie zbliżają. W połowie Maja wcześniejsze lęgli opuszczają już gniazda, i łączyć się zaczynają w stada, coraz więcej wzrastające nowo przybywającemi rodzinami, i wylatują na łąki i pastwiska okoliczne, a na noc przez pewien jeszcze czas wracają do lasów. W krótce jednak porzucają je całkowicie i na noc lecą na stawy gęstą trzciną zarosłe, gdzie się z różnych stron o kilka mil odległych co wieczór ściągają i w niezmiernych tłumach nocują; co rano rozlatują się w różne strony.

Osobnik leucystyczny

Żerują najwięcej między trzodami bydła rogatego i koni, często w towarzystwie wron, gdzie zbierają po ziemi owady dwuskrzydłe, gromadzące się przy zwierzętach, równie jak inne wystraszane z ziemi deptaniem, przez co znakomite wyświadczają usługi. Z bydłem są bardzo oswojone, lecz względem człowieka ostrożne. Po żniwach często po ścierniskach zapadać lubią. Latają gęstemi tłumami; szczególniej w zwrotach tak się zbijają, że za jednym strzałem po pół kopy lub więcej zdarza się ich zabijać. Lot nie zbyt szybki, poruszenia skrzydeł powolne i niewidoczne; chód powolny, kroczący, niezgrabny, mimo to bardzo zręcznie chwytają owady obok nich przelatujące. Mięso ich czarne, twarde, chude i nie zbyt smaczne, z powodu jednak możności ubijania ich w większych ilościach za pojedyńczym strzałem, myśliwi niemi nie pogardzają. Młodych z gniazd branych pospólstwo chciwie poszukuje, i w niektórych okolicach stanowią one dosyć ważny przedmiot w czasie najcięższym do wyżywienia. W innych krajach europejskich łowią je sieciami w ogromnych ilościach, i dość rozległy niemi handel prowadzą. W klatce trzymany nie tylko że naśladuje głosy innych ptaków i zwierząt, ale nawet wyucza się wymawiać niektóre wyrazy.

Plasticzka wędrowniczka (19)

Na początku października na Odolanach spotkałem mewę białogłową. Nie miałem wtedy pojęcia, że ptak okaże się takim podróżnikiem.

W maju został zaobrączkowany jako pisklę w koloni na zbiorniku Kozielno na opolszczyźnie.
Dwa tygodnie po mojej obserwacji żerował na wysypisku koło Bydgoszczy.
Przełom listopada i grudnia spędził na jeziorze Maltańskim w Poznaniu, a tydzień przed Bożym Narodzeniem zauważony został na wysypisku Sonzay koło Tours we Francji.