Sokół wędrowny

Sokół wędrowny, zwany był przez autora Myślistwa ptaszego "dziwokiem". Prof. Taczanowski opisywał go tymi słowy:

Z wierzchu popielaty czarno pręgowany, od spodu białawy z brzuchem czarniawo falowanym; głowa czarna.

Stary ptak ma głowę, kark i policzki czarne; wyższą część pleców i pokrywy skrzydłowe czarniawe z popielatemi wązkiemi obwódkami na końcu każdego pióra; niższą część pleców, barkówki, nadlotki, przyległe im pokrywy skrzydłowe, i pokrywy ogonowe poprzecznie czarniawo i popielato w ten sposób pręgowane, że każde czarniawe pióro zawiera kilka popielatych pasów i końcówkę; im dalej ku tyłowi tem pasy te są szersze i jaśniejsze. Gardziel, przód szyi z bocznemi przedłużeniami ku karkowi i wyższa część piersi białe, ta ostatnia przestrzeń posypana ciemnemi płomyczkami bardzo wązkiemi; brzuch, nogawice i pokrywy podogonowe białawe mniej więcej popielato zafarbowane i falowane gęstemi poprzecznemi czarniawemi prążkami; pokrywy podskrzydłowe białe z podobnem falowaniem. Lotki czarne, skrajne ich chorągiewki popielato od nasady naleciałe, na wnętrznych gęste poprzecznie podługowate rudawe plamy, zmieniające się w popielate na lotkach przedramieniowych. Na czarniawych sterówkach dwanaście popielatych przepasek; same ich końce płowo białawe. Dziób błękitnawy w końcu zczerniały, nasada żuchwy i brzegi szczęki żółtawe; woskówka, rogi i obwody oczów żółte; tęcza u starych kasztanowata, u młodych brunatna; pazury czarniawo rogowe.

Mniej stare ptaki mają czarność na głowie i karku bledszą, kolor popielaty części wierzchnich mniej czysty i nie tyle odznaczony od ciemnego, na piersiach mniej więcej rudawo zafarbowanych grubsze ciemne płomyki; niższe części spodu brudniejsze.

Samica okazalsza od samca, niczem się w kolorycie nie odznacza i też same zmiany przechodzi.

Ptaki w pierwszem pierzu ciemno-śniade na wierzchu ciała, każde pióro wierzchu głowy i czoła płowo, na dalszych częściach rdzawo obwiedzione; na spodzie rudawym w odzieży świeżej, a białawym w odzieży wyblakłej, szyja i piersi znaczone śniado brunatnemi drobnemi pędzelkami, na brzuchu i nogawicach grubemi płomykami, na pokrywach podogonowych falowaniem poprzecznem; wszystkie te plamy na jednych ptakach są grubsze, na innych drobniejsze, a według tego jednych spód jest ciemniejszy innych jaśniejsze. Na ciemno śniadym ogonie podobne plamy jak u starych lecz rudawe, toż samo na wnętrznych chorągiewkach lotek przedramieniowych plamy rudawe w miejscu popielatych; pokrywy podskrzydłowe płowe śniado falowane; pod okiem wąz czarniawy.

Pisklęta z wierzchu popielate, bardzo blade, od spodu białe, puch na nich wełnisty, mocno nabity i miękki; oczy czarniawe; nogi i woskówka blado zielonawe.

Jaja mniejsze od rarogowych przedstawiają wiele odmian w szczegółach, pospolicie krótkie, pękate, z końcem cieńszym mniej lub więcej zeszczuplonym; inne są prawie eliptyczne, niekiedy podłużniejsze i szczupłe. Ubarwienie zmienne jak u wszystkich sokolich: tło bywa rudawe, ceglaste lub różowe, mniej lub więcej blade albo ciemne, rzadko białawe. Pstrocizna rozmaita: na jednych tło pokryte mnóstwem ciemnych kropek w większej części je kryjących, na innych ciemniejszemi plamami i namazaniami przyćmione, na niektórych z tych ostatnich bywa jeszcze mnóstwo kropeczek po miejscach jaśniejszych. Te różnice kolorytu na oko nie są zbyt uderzające.

Sokół ten mieszka w Europie i w Azyi; przez lato trzyma się w górach i okolicach lesistych, na zimę przenosi się w otwarte równiny. Naukowa nazwa nadana mu przez dawnych autorów i w wielu językach żyjących stosowana, niewłaściwie się temu ptakowi dostała, nie może bowiem być uważany za wędrownego w ścisłem znaczeniu, będąc po większej części miejscowym, a przynajmniej przebywającym przez cały rok w krajach umiarkowanych; z okolic tylko przybiegunowych, gdzie latem jest bardzo pospolity, na zimę odlatuje, po zatrzymaniu się tylko w okolicach przez czas konieczny do wyprowadzenia potomstwa. Według świadectw zwiedzających te strony naturalistów przybywa tam w Czerwcu, zaraz zaczyna się gnieździć, a we Wrześniu wraz z potomstwem odlatuje. U nas dość rzadki, miejscowy i gnieździ się w wielu okolicach.

Ptak ten zwykł się trzymać stale w jednych miejscach, obranych na pewne pory roku; wywodzi się ciągle na jednem gnieździe dopóki tylko nic mu nie przeszkadza, jak zaś pilnuje się przez zimę raz upodobanego miejsca za dowód najlepszy może służyć samica znana przez kilkanaście lat w Warszawie; od końca Sierpnia do Marca przesiadywała ona regularnie na gzymsach kościołów Świetokrzyzkiego, Karmelitów na Krakowskiem przedmieściu, Bernardynów i Świętojańskiego, niezważając wcale na nieustanną wrzawę tch najruchliwszych części miasta i odgłos dzwonów obok się rozlegający. Około godziny 10 przed południem przynosiła regularnie gołębia i spokojnie go szarpała wobec uliczników niepokojących ją krzykiem, klaskaniem i kamykami. Na nocleg miała stałe punkta na tych gzymsach, gdzie o zmierzchu przylatywała. Około r. 1860 znikła i na jej miejsce co zima osiedlają się inne, lecz już żaden nie zachowuje się tak regularnie, siadają wprawdzie w tych samych miejscach, lecz nie tak stale. Widocznie, że żaden z nich nie zdołał się tak długo utrzymać i nabrać nawyknień do jakich tamten przez długie lata był włożony. Inaczej zupełnie zachowują się osiedlone w polach z dala od ludzi, są bardzo ostrożne i nigdy zejść się na otwartem miejscu nie dają.

Posiada w wysokim stopniu przymioty ptaka szlachetnego i poluje po większej części na ptaki lotne mało od siebie mniejsza, a częstokroć o wiele większe: gołębie, kuropatwy, czajki, kaczki, cietrzewie najwięcej gnębi; pokonywa nawet dzikie gęsi i czaple, w potrzebie tylko uderza na wrony i inne podlejsze ptaki. Na północy żyje głównie pardwami i ptastwem błotnem, obficie się tam na ląg zgromadzającem; w czasach zaś wędrówek ma się żywić lodówkami i śniegułami równocześnie z nim podróżującemi. U nas przez zimę najwięcej żyje gołębiami swojskiemi, i gdy się raz do nich wnęci, póty ściga i prześladuje, póki do ostatniego nie wyłowi; wpada za niemi między budynki i wobec ludzi porywa; wśród miast nawet nie są one wolne od jego napaści, w wież i wysokich budynków śledzi ich ruchy i na pewno uderza. Spokojnie siedząc w odkrytem miejscu pilnie zwraca uwagę na okolicę i gdy postrzeże przelatującego ptaka puszcza się za nim z niewymowną szybkością, strąca piersiami i chwyta w powietrzu, większe zrzuca na ziemię. Kaczki, których przez lato dosyć wyniszcza, nie może na wodzie upolować, gdyż ta nurkowaniem skutecznie się zawsze przed nim uchroni, stara się więc wpaść niespodzianie między ich stada i zmusić do porwania się, lecącą z łatwością już bierze, lecz gdy goniona zdoła dopaść do wody zawsze się ocali. Rzadko napastuje małe ptaki, a w spodnim pokładzie jego gniazda zwykle się bezpiecznie wywodzą wróble leśne i sikory, na niższych zaś gałęziach tego samego drzewa drozdy, kosy, sójki i inne leśne ptaki. Tak jest silny, że ptaki znacznie cięższe od siebie na gniazdo zanosi; z dorosłych cietrzewi i kaczek około dwóch razy więcej od niego ważących pewną część zjada na miejscu i tym sposobem ulżywszy wagi resztę dopiero unosi.

Pora gnieżdżenia nie wszędzie jest jednostajna, lecz zastosowana do różnych klimatów: i tak w Niemczech środkowych osiada na jajach w drugiej połowie Marca, we Francyi wcześniej, gdy przeciwnie na pobrzeżach Grenlandyi, jak się wyżej powiedziało, w Czerwcu dopiero gnieździć się zaczyna. U nas gnieździ się równocześnie z bielikiem w końcu Marca lub w pierwszych dniach Kwietnia. W wyborze miejsca na gniazdo stosuje się do miejscowych okoliczności – i tak: w krajach górzystych po skałach w miejscach niedostępnych, w lasach okolic gęsto zaludnionych po wierzchołkach najwyższych drzew, gdy w równinach mało ludnych i ubogich w starodrzewiam ja w Rosyi północnej, prosto na ziemi we wrzosie wśród drobnych zarośli między błotami, niekiedy także po starych zamczyskach i po wysokich miejskich wieżach. Według podań naturalistów ma tak samo słać własne gniazdo jak inne ptaki drapieżne, dosyć małe i dosyć niedbałe. U nas nie widziałem nigdy własnego jego gniazda, lecz zawsze na opuszczonych przez bieliki, orły, rybołowy, orliki i kruki, budowanych na szczytach najwynioślejszych drzew w okolicy. Na boku lub w środku takiego gniazda urządza małe posłanie z drobnych gałązek sosnowych uważając tym sposobem gniazdo stare za podporę. Jaj znosi 2-5, u nas najczęściej 4. Tak twardo siedzi na jajach, że zwykle wylatuje dopiero po kilkunastu silnych uderzeniach w pień drzewa, a niekiedy i to go wcale nie porusza, po strzale nawet wymierzonym w gniazdo nie zawsze wyleci, lecz dopiero wtenczas się zrywa gdy człowiek dołazi do gniazda. Tym sposobem często ukryje potomstwo przed ludźmi. Wypłoszona samica ulatuje nad lasem w prostym kierunku, po chwili wraca i odezwie się dopiero wymijając gniazdo; na to zjawia się wkrótce samiec, który tak samo przelatuje, lecz znacznie wyżej, siadając na suchych wierzchołkach drzew okolicznych. Podobne obroty ciągle powtarzają dopóki nieprzyjaciel jest obecny,. Są przytem bardzo ostrożne i trzeba się ukryć doskonale, aby które z rodziców siadło przy gnieździe; zanim to uczyni zatrzymuje się na chwilę w miejscu z ogonem roztoczonym, aby się przekonać czy już nie ma niebezpieczeństwa. Raz strzałem spłoszony nieprędko powróci. Dorastających dzieci wcześnie odstępują, gdyż mogą się one same bronić od napaści innych ptaków. Dłużej zostają w gnieździe od bielikowych, pomimo że się zaczyna równocześnie wysiadywanie. Okoliczność, iż jednego razu po ubiciu samca znikły z gniazda sokolęta w pióra porastające, lecz jeszcze do lotu niezdolne, naprowadza mnie na domysł, że je matka przeniosła na inne puste gniazdo, tak samo jak się pod myszołowem powiedziało.

Sokolnicy używali tego sokoła do łowienia kuropatw, kaczek, ptastwa błotnego i zajęcy. Samiec jako o wiele mniejszy nie mógł być używany do polowania na większe ptaki, do łowienia których samica doskonale służyła.

Przedzimowe Zegrze

Korzystając z okazji, wybrałem się nad Zalew Zegrzyński. Odwiedziłem kilka miejsc od Załubic, przez Białobrzegi, Nieporęt, Zegrze, Dębe, aż po odcinek Narwi poniżej zbiornika. 

Niestety brak zimy powoduje duże rozproszenie ptaków i ich ubóstwo gatunkowe.

Z pospolitych gatunków spotkałem sikory: bogatki, modraszki i ubogie, gile, dzięcioła dużego..., 

...gawrony, kawki, sroki, sójki i kruki, gołębie miejskie i sierpówki, kosy i kwiczoły.

Spośród ptaków wodnych najliczniejsze były krzyżówki, nurogęsi, kormorany... 

...i czaple siwe..., 

...zaś z mew: śmieszki i pospolite, choć nad Narwią widziałem dwie młode mewy srebrzyste.

W Nieporęcie kręciło się na plaży duże stado łabędzi niemych, wśród których kilka nosiło obrączki.

Na głównym plosie zbiornika wypatrzyłem dwa gągoły.

Przy ujściu kanału Żerańskiego spotkałem stado kilkunastu szczygłów...

Czasem trzeba rozpoznać z tak udanego zdjęcia...

...i polującego zimorodka (drugiego wypatrzyłem przy ujściu kanału Bródnowskiego do Narwi).

Koło Załubic spłoszyłem czatującego myszołowa, a nad Narwią obserwowałem przelot bielika.

Przydomowe obserwacje - raport nr 3

Kolejny, trzeci raport z obserwacji przydomowych ptaków obejmuje okres 16-31 grudnia.

Ptaki w dalszym ciągu przylatywały do ogródkowego karmnika, w którym wykładałem mieszankę zbożową, nasiona słonecznika, kule łojowe, słoninę i jabłko.

Codzienne obserwacje przyniosły mniejszą niż poprzednio liczbę gatunków, jednak poza mazurkiem cztery kolejne gatunki widziałem poprzednio tylko jeden raz (i w dodatku, poza jednym stadem jemiołuszek, w jednym egzemplarzu).

Z 26 gatunków codziennie obserwowałem odwiedzające karmnik bogatki, modraszki, sójki i sroki oraz przelatujące gołębie miejskie i gawrony.

Niemal codziennie (13-15 razy) obserwowałem żerujące w karmniku kowaliki i przelotne kawki i kosy. Wśród tych pierwszych nadal był osobnik zamieszkujący budkę lęgową.

Przez więcej niż połowę dni (9-12 razy) spotykałem wrony oraz przylatujące do karmnika dzięcioły duże i średnie. Co najmniej dwa razy jednocześnie w karmniku były oba gatunki dzięciołów.

Nieco rzadziej (4-8 razy) obserwowałem dzwońce, spotykane jedynie podczas spacerów pełzacze leśne, paszkoty i kwiczoły, oraz stołujące się grubodzioba i sikorę ubogą (w obu tych gatunkach podobnie jak w poprzednim okresie był to zawsze tylko jeden osobnik).

Zaledwie 2-3 razy w czasie spacerów widziałem mysikróliki, gile, dzięciołki i dzięcioły czarne (oba dzięcioły na Lisim Bagnie i Bagnie Jacka), myszołowy i strzyżyki (te dwa również w przelatujące przez ogród) oraz sierpówki (te ostatnie również przy karmniku).

Jedynie raz podczas spaceru spotkałem kruki.

Łącznie z 26 gatunków 16 spotkałem w ogrodzie lub widziałem z okien, a 10 spośród nich gościłem w karmniku.

Podobnie jak poprzednio wspomnę jeszcze o ciekawszych obserwacjach poszczególnych gatunków.

Jeden z obserwowanych myszołowów leciał na wschód ścigany przez wronę siwą. Drugiej obserwacji dokonałem na terenie Bagna Jacka, jednak tu nie jestem do końca pewien oznaczenia gatunku, ponieważ ptaka widziałem jedynie przez kilka sekund wśród koron drzew (stąd brak fotografii), a wydawał mi się duży, bardzo ciemny, z jasnymi elementami w ogonie. Tego dnia na poligonie odbywały się strzelania i być może ptak przeniósł się z jego terenu, do nieco spokojniejszego rezerwatu.

Paszkoty ponownie obserwowałem w lesie w tych samych miejscach co poprzednio. 16 grudnia obserwowałem kilka mniejszych stadek. Podobnie było z gilami.

Na Bagnie Jacka widziałem modraszkę pozbawioną ogona.

Późnojesienna Wisła

Korzystając z miłego obowiązku odbywania dużej ilości spacerów i miłej możliwości jeżdżenia samochodem wybrałem się nad Wisłę.
Już na początku spotkałem duże stada kwiczołów i raniuszków. Te ostatnie są nowym dla mnie gatunkiem.

Poza nimi w rosnących przy starorzeczach łęgach widziałem dzięcioły średnie, kosy, bogatki, pełzacze i gile.

Wśród sikor dostrzegłem jedną czarnogłówkę, która także jest nowością.

Nad rzeką z powodu jesiennych jeszcze warunków ptaków niedużo i w dodatku w niezbyt urozmaiconym składzie.
Dominowały kormorany, które najpierw widziałem w kilku dużych stadach, a później siedzące na wiślanych łachach. Łącznie widziałem co najmniej 200 tych ptaków.

Mniej liczne były nurogęsi (cn. 33 szt.)...,

...czaple siwe (14 sztuk)...

...i krzyżówki (nie liczyłem).

Na koniec czekała mnie największa niespodzianka. Ze śródrzecznej wyspy poderwał się sokół wędrowny. Zatoczył kilka kółek i odleciał. Ptak nie miał obrączek, co sugeruje jego naturalne pochodzenie.

Grubodziób

Grubodziób, zwany różnież grubołuskiem lub kostogryzem jest częstym gościem zimowych karmników. Oto jak opisywał go prof. Taczanowski:
Głowa płowo orzechowa, plecy brunatne, spód czerwonawo popielatawy, lotki czarne, granatowo połyskujące; przez skrzydło pręga biała. 

Cztery lotki skrajne zaostrzone, inne pierwszorzędne mają chorągiewki zewnętrzne w końcach rozszerzone i esowato zakończone, przedramieniowe w końcach równo przycięte, szerokie.
Stary samiec ma czoło jasne, płowo rudawe, przechodzące stopniowo ku tyłowi głowy w coraz mocniejszy orzechowy kolor, policzki orzechowo rudawe, bledsze; przestrzeń przed okiem, podgardle i wąziutki pasek przy nasadzie dzióba czarne; kark popielaty, plecy wraz z barkówkami ciemno brunatne, kuper i pokrywy ogonowe oliwkowo rudawe; cały spód czerwonawo popielatawy, prócz białego środka podbrzusza i pokryw podogonowych; lotki czarne z mocnym granatowo szafirowym połyskiem, na pierwszorzędnych część chorągiewki wnętrznej zajęta dużą czworograniastą białą plamą; pokrywy skrzydłowe ciemno brunatne; nadlotki białawe, ku tyłowi rudawe, tworzą szeroką przepaskę przez skrzydło; sterówki czarne, biało zakończone na chorągiewce wnętrznej, środkowi i brzegi im przyległych koloru kupra, także zakończone biało, lecz białe te przestrzenie ku środkowi ogona coraz mniejsze. Dziób ołowiasto popielaty ze spodnią stroną żuchwy białawe; nogi cieliste; tęcze popielate.

Samica bardzo łatwa do odróżnienia, w ogóle ma koloryt bledszy i mniej żywy; mniej ma rozszerzone końce lotek, ze słabszym o wiele połyskiem, u niektórych nawet przedramieniowe mają popielatawy nalot; brunatny kolor grzbietu znacznie bledszy, na kuprze mniej rdzawy, lecz więcej wpadające w szarawo gliniasty, na spodzie znacznie bledszym słabszy czerwonawy odcień.
Młode w pierwszem pierzu znaczne przedstawiają różnice, skrzydła jednak mają już podobne do starych, lecz cokolwiek słabiej połyskujące; kolor głowy oliwkowo żółtawo szarawy, jednostajny na całym wierzchu, słabo poprzecznie cieniowany, więcej szarawy na policzkach; podgardle kanarkowo żółte; grzbiet blado brunatnawy, przepaska przez skrzydło popielatawa; na piersiach i bokach zafarbowanych rudawo szarym kolorem dość gęste brunatne plamkowanie, w pasy poprzeczne lub szeregi ułożone; środek brzucha i pokrywy podogonowe brudno białawe; kuper rudawo gliniasty. Dziób szaro rogowy; nogi cieliste; tęcze blado brunatne.
Jaja mają tło zielonawe, czyste lub mniej więcej brudne, w każdym razie dość blade, upstrzone dwoma systemami grubych, długich, krętych żyłek i pewną ilością kropelek, z których pierwsze są popielate blade, drugie oliwkowe także nieciemne, lecz między temi ostatniemi trafiają się i bardzo ciemne, prawie czarne; w ogóle upstrzenie dosyć obrzednie; połysk prawie żaden.

W karmniku wespół z czyżami

Mieszka w Europie i Azyi zachodniej, znajduje się na Uralu i w bliższej Syberyi; w kraju Zabajkalskim zastąpiony przez inną bardzo blizką formę obszernie rozmieszczoną w całym zachodnim Sybirze, w Chinach i w Japonii. Z krajów północnych na zimę odlatuje, w umiarkowanych zimuje. U nas pospolity i miejscowy; z Litwy przed zimą odlatuje (według TYZENHAUZA). Przez lato trzyma się w rozproszeniu po wszystkich lasach, a szczególniej w liściowych i mięszanych; pod koniec lata gromadzi się w stada mniej więcej liczne; nalatuje do ogrodów, gdy wiśnie dojrzewają; niekiedy także przybywa tam w początku wiosny na pąki drzew owocowych; zimuje głównie w lasach grabowych, często także spotyka się je po parowach i innych zaroślach, gdzie się znajduje tarnina.
Żywi się różnemi nasionami drzewnemi, a szczególniej grabiny i wiązów, pestkami wiśni, trześni i tarek, które potężnym swym dzióbem bez trudu wyłuskuje; jada także pesteczki jałowcowe, siemię konopne i niektórych innych ziół oleistych. Nie widziałem nigdy, aby jadł jarzębinę, owoc tak ulubiony przez wiele innych ptaków.

Ostrożny i płochliwy, nie łatwo więc zbliżyć się do siebie dozwala; nigdy daleko naraz nie odlatuje i przenosi się zwykle z drzewa na drzewo. Odzywa się często cichem i cienkiem sykaniem, samce zaś z wiosny śpiewają cichym i mało urozmaiconym głosem. Wzięty w rękę broni się bolesnem kąsaniem.
Gnieździ się w lasach nie zbyt zagęszczonych, najczęściej blizko brzegów i halizn, w wyższych zaroślach, w drobnych gaikach i kępach drzew między polami, czasami także w sadach. Gniazdo ściele na gałęzi nie zbyt wysoko, a często i tak nizko, że z ziemi je dostać można. Urządza je z samych drobnych suchych patyczków, dosyć niedbale ułożonych, sam zaś środek nędznie wyściela małą ilością suchych trawek i porostów drzewnych, do czego dodaje niekiedy cokolwiek włosienia, sierci lub wełny. Na zewnątrz nieforemne, bardzo płaskie i w środku mało bardzo zaklęśnięte; cała zaś budowa bardzo rzadka, mocno przeświecająca i łatwo się rozsypująca. Jaj zwykle 5, a rzadziej 4. Cicho się przy gnieździe zachowują; samica wysiadująca ostrożna i cichaczem za zbliżaniem się człowieka wylatuje. W połowie Kwietnia lub w Maju siedzą na jajach. Młode po opuszczeniu gniazda razem się przy rodzicach trzymają, dopóki nie złączą się w większe stada.

Mięso ich jest dosyć smaczne, szczególniej w czasie żywienia się pestkami, od których nabierają dosyć silnego aromatu.

Sikora uboga

Sikora uboga zwana była przez ks. Kluka "błotniczką", przez Jundźwiłła "sikorą trzcinną", zaś przez Pietruskiego "makopijem". Tak pisał o niej prof. Taczanowski:
Z wierzchu szara, od spodu biała, wierzch głowy czarny. 

Stary ptak ma wierzch głowy czarny, z bardzo lekkim połyskiem, podgardle także czarne, lecz bez połysku; cały płaszcz, skrzydła i ogon szare; lotki i sterówki ciemniejsze, z jaśniejszemi brzegami; policzki, boki szyi i cały spód biały, po bokach szarawo zafarbowany.

Dziób czarniawy, nogi ołowiasto popielate; tęcze ciemno brunatne. Samica niczem się nie odznacza,
Młode w pierwszem pierzu podobne do rodziców, nie mają żadnego połysku na czarności wierzchu głowy.
Jaja z kształtu bardzo podobne do jajek poprzedzającej, kolor plamek jak na jajach sikory bogatki, lecz plamy te są stosunkowo mniejsze i najczęściej gęściejsze przy końcu grubszym. Zniesienia są zawsze jednostajne.

Sikora uboga mieszka w całej Europie; w Azyi środkowej i północnej aż do Kamczatki włącznie zastąpiona jest innemi blizkiemi formami, lecz dotąd nieznane są granice przebywania właściwej formy; w krajach północnych zimuje i wytrzymuje najcięższe mrozy. U nas równie pospolita jak bogatka; przebywa wszędzie po lasach i ogrodach, a nawet w miejscowościach błotnistych, brzeziną zarośniętych; zimą podobnie jak bogatka i błękitka, w znacznej ilości trzyma się przy budynkach i zapuszcza się do ich wnętrza. Obyczaje ma bardzo podobne do dwóch poprzedzających; tak samo jak owych, znaczna ich ilość przyłącza się do zbiorowych stadek i tak samo jak tamte, nie trzymają się ich ściśle. Lubi bardzo przebywać po zaroślach łozowych i trzcinnych, od czego nadano jej naukowe nazwisko. Prócz pokarmu z owadów, żywi się w znacznej części takiemi samemi nasionami, jak dwie powyżej wymienione, i podobnie rozbija je jak bogatka. Głosy wydaje podobne tamtym, lecz delikatniejsze i łatwe do odróżnienia. Z wiosny dużo śpiewa, lepiej i tonami więcej urozmaiconemi.

Gnieździ się w lasach i ogrodach, w dziuplach gotowych, albo w miejscach, gdzie się pnie spróchniałe brzóz i innych drzew liściowych znajdują, sama je wykuwa; takie dziuple mają około 8 cali głębokości, a 4 szerokości z otworem około cala średnicy. Gniazdo jej łatwo rozpoznać od gniazda innych sikor, gdyż zawiera daleko mniej mchów i jest zbudowane głównie z kawałków suchej trawy, na wpół przegniłych, wewnątrz grubo wysłane rozmaitą drobną siercią. Używa mniej piór od innych gatunków. Niesie od 6-12 jajek, które zwykle około połowy Maja zaczyna wysiadywać.

O wpływie fartu na obserwacje rzadszych gatunków ptaków

Statystyka i doświadczenie obserwatora są czynnikami, które wpływają znacząco na wykrywanie rzadszych gatunków – jest to oczywiste. Ponieważ moje doświadczenie jest niewielkie, staram się nadrobić statystyką – dłuższy czas przeznaczony na obserwacje powinien umożliwić więcej spotkań z gatunkami, które nie są spotykane pospolicie. Oczywiście pospolitość jest pojęciem względnym – wróbel jest przecież gatunkiem pospolitym, jednak w ciągu ostatniego miesiąca nie udało mi się go spotkać w Rembertowie. Pewnie słabo szukałem. Opiszę jednak kilka spotkań z mało licznymi w czasie moich obserwacji gatunkami, na które duży wpływ miało szczęście, fart, jak zwał tak zwał.

W listopadzie jeden raz udało mi się zaobserwować myszołowa. Dokonałem tego... leżąc na kanapie. Co więcej, gdybym stał przy którymkolwiek z okien nie zauważyłbym ptaka, ponieważ przelatywał niemal nad domem, przy krawędzi dachu, który zasłoniłby go, gdybym był w pozycji pionowej.

Pierwszej obserwacji pełzacza leśnego w moim ogrodzie nie byłoby, gdybym nie stał akurat w oknie na piętrze. Dlaczego? Ponieważ ptak żerował przy samej ziemi na dwóch brzozach rosnących tuż przy domu i z okien na parterze zasłoniętych tarasem.

Sosnówka, która odwiedzała budki lęgowe, zjawiła się tylko raz. Stop. Wróć. Sosnówkę widziałem tylko raz przez około minutę. Więcej się nie trafiła. Może była jeszcze kiedy indziej. Tylko dlaczego nie trafiła do karmnika, jak inne jej kuzynki?

Jeszcze krótszym gościem był dzięciołek. Zauważyłem go na brzozie, a że akurat miałem w ręku aparat, przyłożyłem wizjer do oka i po ustawieniu ostrości „pojechałem serią”. Ptak poderwał się i przeleciał na sąsiednie drzewo. Ponownie ostrość, seria zdjęć i odlot ptaka. Jak długo go widziałem? Aparat ostrzy szybko. Pierwsza seria liczyła pięć, a druga trzy klatki.

Jemiołuszki zauważyłem, kiedy przelatywały nade mną bezgłośnie w czasie spaceru. I ponownie -  aparat do oka, ostrzenie, seria zdjęć. Aparat w międzyczasie doostrzał, a ptaki zniknęły nad lasem. I okazało się, że ostra była jedynie ostatnia klatka, na której wszystkie ptaki były skierowane tyłobrzuszem do mnie. Gdyby nie ciemne podogonie nie udałoby mi się ich rozpoznać.

Czubatki wespół z mysikrólikami żerowały na szczytach sosnowego młodnika. Wykonałem kilka zdjęć i ptaki odleciały. Było to w miejscu, gdzie spaceruję codziennie, jednak tego dnia moja droga przecięła się drogą stadka. Mimo kilku późniejszych prób do nawiązania kolejnego kontaktu nie doszło.

Kolejnego myszołowa spotkaliśmy z synkiem, kiedy to po buncie kilkulatka postanowiliśmy wydłużyć spacer, aby pogadać jak mężczyzna z mężczyzną ;) Gdyby nie te dodatkowe pięć minut, bylibyśmy już w domu.

Jak więc widzicie szczęście jest potrzebne we wszelkich poszukiwaniach.

Samotnego mysikrólika udało mi się odkryć przypadkiem jeszcze na zdjęciu dzięciołka, które zrobiłem dzień przed tym, kiedy piszę te słowa. Przy czym gatunku ptaka raczej się domyślam po kształcie dzióbka i ogólnym kolorycie. Ale to już chyba doświadczenie?