Batalion

Poza znaną nazwą bojownik bataliona obdarzano wieloma innymi imionami. Rzączyński pisał o nim "ptak bitny", ks. Kluk "biegus kłótnik", a prof. Taczanowski opisywał tymi słowy:
Samce rozmaicie ubarwione z tarczą piórną na przodzie szyi i kapturem dwudzielnym na karku; samice rudawo szare, czarno i rudawo pstre.

Ozdoby u samca w porze godowej składają się:
1) z obszernej zaokrąglonej tarczy piórnej, okrywającej całą przednią stronę szyi; piórka ją składające na przodzie od podgardla są drobne, dalej sztywne i coraz dłuższe, ostatnie w końcu cokolwiek zawinięte; tarcza ta opadająca z przodu na piersi, u wierzchu na tył głowy zachodzi; ptak ją dowolnie najeża lub składa na siebie;
2) z dwudzielnego kapturka ze tyłem głowy, z długich i sztywnych piór złożonego, dowolnie podnoszonego i mającego wówczas kształt wielkich uszów;
3) z piór odmiennych od zwykłego upierzenia, mniej więcej długich, delikatnych i świecących, na karku, plecach, barkówkach i piersi;
4) z kolorowych brodawek mniej więcej licznych, cały przód twarzy zajmujących i zachodzących na oczy tak z góry jak i od dołu.

Wszystkie te ozdoby są tak zmiennych kolorów, że trudnoby dobrać dwóch okazów zupełnie do siebie podobnych; na przykład można przytoczyć okazy Gabinetu Warszawskiego, gdzie ich jest 22, z których wszystkie są mniej więcej odmienne; nie podobna więc wdawać się w szczegółowe opisy rozmaitych odmian, gdyż te do niczego stałego nie doprowadzą. Do trzech głównych sprowadzić można kolory tarczy, kaptura, piersi i płaszcza, to jest do:
1) czarnego, zielono, szafirowo i fioletowo połyskującego;
2) rdzawych rozmaitych odcieni, zacząwszy od blado płowego, mniej lub więcej rudawego do kasztanowato rdzawego;
3) białego, czystego lub masłowatego albo szarawego.

Rzadko trafiają się okazy mające głowę wraz z kołnierzem i kapturem jednokolorowe, to jest: białe, czarno świecące lub rdzawe, lecz najczęściej rozmaicie upstrzone i w ten sposób zmięszane, że przy rdzawym kołnierzu mają białą lub czarną głowę z kapturem, albo czarną głowę i biały kaptur; te ostatnie jednak najczęściej są jednokolorowe. Upstrzenie kołnierza bywa rozmaite, to jest: utworzone z regularnych współśrodkowych pasów cienkich lub mniej więcej szerokich, albo falowanych, lub z drobnego albo grubego plamkowania mniej więcej regularnego, albo nieregularnego poplamienia piór, lob nakoniec z zestawienia całych piór odmiennego koloru. Ozdobne pióra karku, płaszcza i piersi nie zawsze są w związku z kolorami wyżej opisanych ozdób, to jest nie zawsze przy czarnych są czarne, przy rdzawych rdzawe i t. p., ale często przy rudych są czarne i przeciwnie; na jednych są jednostajnych kolorów, na innych rozmaicie upstrzone i mięszane. Kolor brodawek także jest niestały, najpospolitszy żółty różnych odcieni, zacząwszy od bladego do mocno pomarańczowego, rzadsze są czerwone lub cieliste i sine. Stałe kolory przy tej odzieży są na kuprze i środkowych pokrywach szarych, z jaśniejszemi końcami, na brzuchu aż do pokryw podogonowych i bocznych nadogonowych białych. Pokrywy skrzydłowe szare z czarnemi stosinami i jaśniejszemi brzegami, sterówki szare i lotki ciemno szare, z białemi stosinami i białemi obrzeżeniami jak u biegusów. Na niektórych zmienność także dotyka mniej więcej ogona i pokryw skrzydłowych, gdyż między temi ostatniemi często trafiają się pióra ozdobne jak na płaszczu, a na sterówkach środkowych mniej więcej znaczne plamy lub pręgowania. Kolor nóg także niestały, najczęściej żółtawo cielisty, rzadziej pomarańczowy, żółty, siny lub szarawy. Dziób brunatny z czarniawym końcem.

W końcu Czerwca zrzucają wszystkie pióra ozdobne i wszystkie przybierają jednostajną odzież, taką samą jak na samicy. wierzch całego ciała jest wówczas rudawo szary, czarniawo plamisty w ten sposób, że na płaszczu środki piór są czarne, z widocznym jeszcze połyskiem, a brzegi szerokie rudawo płowe; na wszystkich piórach jak na barkówkach i łopatkowych, środki mają po kilka pasów rudawych; na głowie i karku ciemne plamy są płomykowate, drobne i nie zbyt wyraźne. Szyja, przód i boki piersi koloru szaro płowego, falowane bledszemi brzegami piórek; środek piersi i dalsze części spodu czysto białe. Reszta jak w odzieży poprzedzającej. Na świeżo upierzonych przed zimą pióra płaszcza mają ciemniejsze czarne plamy, jaskrawsze pręgi rdzawo rude, na piersi i szyi piórka rudawe, czarniawo pręgowane, przez co te części ciała są ciemniejsze i mocniej plamiste.
Samica znacznie mniejsza niczem nie różni się w ubarwieniu od samca, w zimowym stroju. W czasie godowym przedstawia także rozliczne odmiany, chociaż nie tak uderzające jak w samcach, dostaje bowiem także ozdobnych piórek na płaszczu i szyi, dosyć rozmaitych, ale nigdy tak gęstych, najczęściej czarnych połyskujących, albo rdzawych lub rudawych, czarno upstrzonych. Niektórym nawet bardzo starym wyrastają na bokach szyi odmienne piórka strzępiaste, dłuższe od okolicznych i tworzące kępki od odzieży mniej więcej odstające, co odpowiada tarczy samcowej; u niektórych także czoło jest w tym czasie znacznie jaśniejsze, prawie białawe, wyraźnie odgraniczone od dalszego kolorytu. Tak samo jak u samców kolor nóg jest niestały i też same odcienia przedstawia.
Młode obu płci w pierwszem pierzu mają na płaszczu czarniawo brunatnym wszystkie pióra regularnie obrzeżone płowo rudawemi lub rdzawemi szerokiemi obwódkami; na barkówkach i dłuższych piórach łopatkowych znajduje się jeszcze prócz tej obwódki drugi podwójny pasek, równoległy od pierwszego; cała szyja i boki piersi szaro rudawe lub rudawe bez żadnej pstrocizny; pokrywy skrzydłowe rudawo brzeżyste; sterówki z obwódkami po brzegach; nogi brudno szare, reszta jak u starej samicy.

Pisklę puchowe z wierzchu rdzawo brunatne, posypane płowemi plamkami, znajdującemi się na końcach puchów; na wierzchu głowy smugi pokręcone brunatne, rdzawe i płowe z plamek końcowych; spód cały rudawy. Dziób czarniawy; nogi brudno szare.
Jaja bardzo są podobne do kszykowych ale znacznie większe, tło mają mniej więcej blade, zielono oliwkowe, zielono żółtawe, a rzadko siwawe lub szarawe; plamy spodnie blade, brunatno szare lub popielate; powierzchowne oliwkowe, mniej więcej ciemne, pospolicie kleksowate, na niektórych grube, pokręcone strychy i żyły; w ogóle nie zbyt gęste, przy podstawie gęściejsze i większe. Na niektórych o tle bladem drobne tylko plamki, a na ciemnych, mniej więcej obszerne namazania.
Bojownik mieszka przez lato w Europie i w Azyi umiarkowanej, zbyt daleko nie posuwając się na północ; na zimę przenosi się na południe i zwiedza wówczas całą Afrykę, aż do Przylądka Dobrej Nadziei (VERREAUX). U nas pospolity na wszystkich większych błotach, a na przelotach trafia się w całym kraju. Gnieździ się najobficiej w Lubelskiem, na rozległych błotach między Wieprzem i Bugiem, w stykających się częściach powiatów Lubelskiego, Radzyńskiego i Krasnostawskiego, i sąsiednich Podlasia, około Biały i Brześcia; równie prawie obfity nad kanałem Augustowskim, na łąkach Biebrzańskich i w okolicach Tykocina, w mniejszej liczbie przy niektórych jeziorach okolicznych i w powiecie Maryjampolskim nad jeziorem Amalwą i bagnie Pojeziorskiem, w Płockiem na Gutosze i Pulwach, z lewej zaś strony Wisły na błotach pod Łowiczem i Łęczycą.

Z wiosny zaczynają się pojawiać w początku Kwietnia stadami mniej więcej licznemi i zatrzymują się na krótko wszędzie po większych błotach wraz z innem ptastwem ciągowem. Samce mają już wówczas pióra ozdobne na ciele, ale kołnierze i kaptury dopiero wyrastać im zaczynają i mało jeszcze od odzieży odstają, a korale zaledwo z między piór zaczynają się pokazywać. Gdy się udadzą na błota lęgowe, około 10 Maja, mają już ozdoby całkowici uformowane. Osiedlają się na błotach w jednych miejscach z rycykami (Limosa melanura), krwawodzióbami (Totanus calidris) i czajkami (Vanellus cristatus). Wybierają miejsca mniej mokre, dosyć wysoką lecz niegęstą trawą zarastające. Potrzebują zawsze mieć w blizkości jeziora, rzeki, rowy lub zalewy, mające brzegi szlamowate lub spławiaste, na które zgromadzają się dla odbywania toków. Na większych błotach, gdzie się w obfitości wywodzą, mają zwykle po kilka tokowisk w pewnem od siebie oddaleniu, na które zlatują się nieustannie samce i samice; te ostatnie po odbytem parzeniu rozlatują się na błota okoliczne, a niekiedy zdala przybyłe pociągają za sobą pewną liczbę samców, które już przez kilka dni przy nich zabawiają, z bliższych zaś miejsc niezwłocznie na tokowiska wracają. Stojące na miejscu ptaki, gdy dostrzegą przelatujące w odległości, podskakują, aby je zwabić do siebie. Wszystko to odbywa się bardzo cicho, lecz przy ciągłych bójkach przez samców wyprawianych. Skoro tylko siędą na ziemi, najeżają się i rzucają się do walki bez żadnego powodu, skaczą do siebie pociesznie jak koguty, mocniejsze przysiadają słabszych i czubią chociaż żadnej szkody nie są w stanie wyrządzić, nie mając do tego żadnych stosownych oręży. Gra ta odbywa się po całych dniach przez cały Maj i pierwsze dni Czerwca. W miejscach tych schadzek trawa bywa zupełnie wydeptana, zasłana piórami i pomiotem. Samce po odbyciu jej natychmiast z naszych stron nagle odlatują, nigdzie nie zatrzymując się w blizkości. Samice same jaja wysiadują i pielęgnują do końca potomstwo.
Gniazda ścielą w trawie po kępach, na których w wygrzebanym dołku uściełają je z traw suchych, tak samo jak brodźce i szlamniki. Samica dość twardo siedzi na jajach i nieraz spod nóg się porywa, nie zważając na wrzaski innych ostrożniejszych ptaków; najczęściej jednak zawczasu pieszo odchodzi i zrywa się w pewnej odległości. Później zalatując w koło nieprzyjaciela, często przysiada i biegnie widocznie po trawie. Głos wydaje głuchy, krótki, chrząkająco chrapliwy. Przy dzieciach zostaje, póki te nie wyrosną; potem natychmiast błota lęgowe wraz z niemi opuszczają, zebrawszy się w stada z innemi rodzinami razem dorastającemi. Zacząwszy od końca czerwca spotyka się je pojedyńczo lub z stadach mniej więcej licznych, po błotach całego kraju i nagich szlamowatych wybrzeżach rzek i jezior, kałuż polnych i pastwiskowych. Przelatujące z północy pokazują się do połowy Października, niekiedy nalatują one w tak licznych gromadach, że je na tysiące obliczać można.

Samce w ogóle są ostrożniejsze od samic, rzadko kiedy dozwolą się podejść na widoku, ale z za lada krzaczka lub jakiejkolwiek nędznej zasłony łatwo się do nich zbliżyć. Młode lotne tak są nieostrożne, że po strzale do nich nie zawsze się zrywają. Przed psem nie przypadają, lecz szybko wyciekając, prawie zawsze podrywają się w odległości strzałowej. Z wiosny najłatwiej je bić z budki postawionej przy toku i byle się im z niej nie pokazywać bezustannie przylatują; łatwo się także biorą na sidła w tem miejscu zastawione. W niewoli doskonale chodować się dają, karmić je można moczonym chlebem i innemi roślinnemi pokarmami; pocieszne są bardzo z powodu dziwnych obyczajów i nieustannych bójek; wolno na stancyję puszczone obierają sobie pewne stanowiska, na które towarzyszów swoich nie dopuszczają. Lot bojowników jest lekki, równy, nie zbyt szybki; przelatując gromadnie zbijają się tak gęsto jak szpaki, to znowu rozpraszają się szeroko; w dalszych podróżach ciągną dosyć wysoko, w nieregularnych szeregach. Pod jesień bardzo się wypasają i dają mięso smaczne i delikatne.

Biegus Temmincka

Biegusa małego nazywa się też z łacińska biegusem Temmincka. Tak opisywał go prof. Taczanowski:
Z wierzchu ciemno szary, rudawo i czarniawo plamisty; od spodu biały, na szyi szarawy i ciemniej upstrzony.

Stary ptak ma wierzch głowy, kark i płaszcz ciemno szary, ze słabym zielonawym połyskiem, rudawo i czarniawo plamisty, w ten sposób, że na głowie i karku plamki są gęste i niewyraźne, na płaszczu zaś grube, nieregularne i nieliczne; przód czoła i boki twarzy białawe, przed okiem ciemna smuga. Pokrywy skrzydłowe szare, jaśniej obrzeżone, lotki ciemniejsze, biało brzeżyste, przedramieniowe i nadlotki biało zakończone, co tworzy dwie białe smugi przez skrzydło, u skrajnej stosina biała, u innych brunatna; kuper i pokrywy środkowe szare, jaśniej obwiedzione, boczne białe. W ogonie słabo stopniowanym sterówki skrajne czysto białe, następne białe, coraz więcej szaro zafarbowane, środkowe ciemno szare. Cały spód biały, na szyi i bokach piersi mocno szarym kolorem pociągnięty, po bokach zaś i u spodu szyi ciemne pędzelkowate plamkowanie. Dziób równy głowie lub krótszy, szczupły, ciemno brunatny; nogi krótsze i szczuplejsze niż u poprzedzającego, z dłuższemi i szczuplejszemi palcami, koloru dzióba. Samica mało większa, niczem się w kolorycie nie różni.

W odzieży jesiennej odznacza się ciemniejszym kolorem wierzchnich części, bez rdzawych plamek, lecz samemi tylko czarniawemi upstrzonym, i mocniejszem zafarbowaniem u spodu szyi.
Ptak młody w pierwszym pierzu ma wszystkie pióra płaszcza obrzeżone białawo płowemi, wąziutkiemi obwódkami, przed któremi na barówkach i piórach łopatkowych są jeszcze ciemniejsze od tła prążki; pokrywy na przodzie skrzydła śniade, dalej bledsze, rudawo upstrzone; obwódki w końcu nadlotek także rudawe; na wierzchu głowy, ciemniejszym niż u starych, drobne rudawe popylenie; zafarbowanie przodu szyi szare, bez plamek. Dziób bledszy; nogi brudno oliwkowe. Reszta jak u starych.

Jaja z Laponii i Islandyi zielono gliniaste, z plamami spodniemi brunatno popielatemi, blademi i powierzchownemi brunatno oliwkowemi; te ostatnie gęste i większe, szczególniej w końcu grubszym
Gatunek długo z poprzedzającym za jeden uważany, przez LEISLERA dopiero rozróżniony został, mimo że na pierwszy rzut oka rozpoznać się daje, i trudno pojąć, jak mógł nie zwrócić uwagi dawniejszych naturalistów, prócz bowiem różnic uderzających w kolorycie, a szczególniej płaszcza podobnego do brodźca piskliwego (Totanus hypoleucos), przedstawia odmienne proporcyje dzióba i nóg, a nadewszystko inne zakończenie ogona. Mieszka przez lato na północy Europy, na zimę udaje się do Afryki (HARTLAUB).

W przelotach zwiedza środkowe kraje Europy podróżując nad rzekami. Do nas zalatuje w nierównie mniejszej ilości od poprzedzającego, lecz za to częściej się pokazuje, nigdy w dużych stadach, lecz pojedyńczo lub po kilka razem. Z wiosny częściej się go widzieć zdarza od obu poprzedzających, około połowy Maja; w powrocie trafia się zacząwszy od Lipca do końca Października. Zapada nad rzekami i jeziorami, niekiedy także przy kałużach i zalewach, po pastwiskach i błotach, w ogóle w miejscach więcej mulistych niż dwa poprzedzające. Nie łączy się w podróży z innemi stadami, z powodu niemożności wydążenia im w locie. Równie powolny i niebojaźliwy jak inne; podobnie się także świergotliwie odzywa.

Biegus zdrobniały

Biegusa malutkiego prof. Taczanowski nazywał zdrobniałym i opisywał w ten sposób:
Z wierzchu czarno, rdzawo i płowo pstry; od spodu biały z szarą i rudawą pstrocizną u spodu szyi.

Stary ptak ma wierzch głowy od czoła białawy, ciemno pstry, dalej brunatno czarniawy, rudawo upstrzony i białawo popylony; kark rudawy, drobno nieznacznie ciemno pstry; pióra płaszcza brunatno czarniawe, oprowadzone szeroką rdzawą obwódką, po bokach i na barkówkach płowo białawą, przez co tworzy się gęsta pstrocizna, w której ciemne środki piór pokazują się tylko jako duże odosobnione plamy; kuper i środkowe ogonowe pokrywy brunatne, rdzawo brzeżyste; boczne pokrywy białe. Pokrywy skrzydłowe szare, od przodu ciemniejsze, czarniawe, jaśniej wązko obwiedzione; lotki szaro czarniawe z białemi stosinami i biało od nasady brzeżyste, tylne ramieniowe jasne z szerszemi białemi brzegami do końca dostającemi; nadlotki biało zakończone; spód skrzydła białawy, z czysto białemi pokrywami; sterówki środkowe i skrajne od innych służsze, tworząc ogon dwa razy wycięty, jasno szare, biało obrzeżone, środkowe ciemniejsze. Brew nad okiem i cały spód biały, u dołu szyi i na bokach piersi rudawe i szare gęste niewyraziste upstrzenie; przed okiem brunatno rdzawa smuga. Dziób, szczupły, równej długości z głową, i nogi czarne. Samica niczem się nie różni, cokolwiek tylko większa.

Ptak w odzieży zimowej ma płaszcz szaro popielaty ze śniademi środkami piór, stanowiącemi drobne plamki na głowie a grube na plecach, i z białawem obrzeżeniem każdego piórka. Czoło, szeroka brew i cały spód biały, boki tylko piersi szaro chmurkowane, a boki twarzy mniej więcej szaro zafarbowane; kuper i środkowe pokrywy ogonowe ciemno śniade, jednostajne. Reszta jak w odzieży poprzedzającej.

Młody ptak w pierwszem upierzeniu ma brudniejsze i mniej jaskrawe obwiedzenie piórek na głowie i płaszczu, prócz tego na tym ostatnim regularne szeregi z odmiennych biało płowych obwódek po bokach pleców i brzegach piór łopatkowych i barkowych; na pokrywach skrzydłowych plamy rudawe i takież obwódki nadlotek; środkowe sterówki rudawo brzeżyste; lotki ciemniejsze niż u starych, kark szarawy, nieznacznie ciemniej cieniowany; na spodzie białym boki i spód szyi lekko pociągnięte różowo szarawym odcieniem; a po bokach tylko szyi szare plamy tworzą niewielką przestrzeń plamistą, miejscami rudawo zafarbowaną; na uszach plama rudawa, nad okiem smuga biaława, przed okiem ciemno szara.

Jaja: jedyne z Syberyi, które w zbiorze P. BALDAMUSA widziałem, ma tło popielato zielonawo gliniste, spodnie plamki popielate, wierzchnie zielonawo brunatne; 28-20 mm. U BEDÄCKERA są gliniaste, brunatnemi plamkami gęsto upstrzone, gęściej przy podstawie, a w jednego wyraźna obrączka zgęszczona w koło podstawy.
Ojczyzną tego ptaka jest Europa i Azyja zachodnia; na lato udaje się do krajów przybiegunowych tych lądów, na zimę wydala się do Afryki i Azyi południowej, gdzie dosięga Przylądka Dobrej Nadziei i Indyj Wschodnich. Podobnie poprzedzającemu w przelotach do nas zalatuje; po tamtym jest najobfitszy.

Z wiosny bardzo rzadki, pod koniec dopiero Września naciąga mniej więcej licznemi stadami i tak samo jak tamten przebywa po brzegach szlamowatych Wisły i innych wód. W niektóre sprzyjające lata tak prawie obfity jak poprzedzający, w ogóle jednak o wiele rzadszy. Trzyma się w osobnych stadkach, lub niekiedy gromadki ich przyłączają się do innych gatunków. Zachowuje się bardzo podobnie poprzedzającemu, przebywa w tych samych miejscach, równie nieostrożny i piskliwy. Mięso dla małości wcale u nas nieposzukiwane.

Biegus zmienny

Hrabia Tyzenhauz nazywał biegusa zmiennego górnym, a prof. Taczanwski opisywał tak:
Płaszcz brunatno czarniawy, rudawo pstry; piersi w porze godowej czarne, w barwie zimowej białe, czarno plamkowane.

Stary samiec z wiosny ma wierzch głowy brunatny, rudawo kreskowany; kark szary, białawo i brunatno pstry; plecy i barkówki brunatno czarniawe, szerokiemi rudawemi obwódkami piór upstrzone, obwódki te po bokach przybierają barwę jaskrawo rdzawą; pokrywy skrzydłowe szare, z bardzo wązkiemi jaśniejszemi obrzeżeniami. Boki twarzy, okolice oczów i podgardle białawe, na policzkach kilka plamek ciemnych; cała szyja biaława, gęsto czarniawo upstrzona, od wierzchu plamki pędzelkowate, od spodu strzałkowate. Całe piersi czarne, w niektórych z biało obwiedzionemi piórami lub biało plamkowanemi, czarność ta na bokach aż po za nasady nóg przechodzi; dalsze części spodu białe, środkiem brzucha czarniawo płomykowane. Lotki brunatno szare, z białemi stosinami, tylne przedramieniowe białe, na innych od nasady brzeg biały; nadlotki białemi plamkami zakończone; spód skrzydeł białawy. Kuper i pokrywy środkowe koloru płaszcza, boczne białe; sterówki białawo szare, dwie środkowe znacznie od innych dłuższe i ciemniejsze, skrajne znowu cokolwiek dłuższe od następnych, przez co ogon staje się dwa razy wciętym. Dziób, mniej więcej dłuższy od głowy, miernie w końcu spłaszczony, i nogi czarne.

Samica, prawi równej wielkości, różni się od samca mniejszą nieco czarną przestrzenią na brzuchu.
Odzież jesienna na wierzchu głowy i płaszczu popielato szarawa, na głowie płomyki wzdłuż stosin, a na płaszczu same tylko stosiny czarniawe; kark bledszy, tak samo plamkowany; na pokrywach skrzydłowych ciemniejszych niż z wiosny szersze jasne obwódki. Cały spód biały, szyja szarawo lekko pociągnięta  i ciemno niewyraźnie plamkowana; u spodu piersi kilka ciemnych plamek. Pióra kupra i środkowe pokrywy ogonowe brunatne, rdzawo obwiedzione. Lotki i sterówki jak z wiosny, lecz ciemniejsze; nad okiem brew biaława, od oka do dzióba ciemna smuga.
U ptaka młodego w pierwszem pierzu płaszcz jest ciemniejszy niż u starych, czarniawy z mocno rdzawemi obwódkami piór; wierzch głowy brunatny, rdzawo plamisty; kark rudawo szary, ciemno szaremi piórkami upstrzony; pokrywy skrzydłowe czarniawe, rudawo obrzeżone. Lotki i sterówki ciemniejsze niż u starych. Nad okiem brew biało rudawa, od dzióba do oka brunatnawa smuga; policzki i szyja rudawo szare, brunatno płomykowane; dalsze części białe, po bokach piersi czarniawe plamki, mniej więcej gęste.

Pisklę puchowe z wierzchu rdzawe, rudawo i czarno upstrzona; od spodu białawe, na szyi rudawo szare.
Jaja o tle blado zielonem, zielono oliwkowem, żółtawo zielonem lub brunatno gliniastem, podwójnie upstrzone; spodnie plamy blado brunatne lub brunatno popielatawe, wierzchnie brunatne lub kasztanowato brunatne, niezbyt ciemne, między temi ostatniemi trafiają się niekiedy prawie czarne; w ogóle gęściejsze w końcu grubszym.

Ptak ten mieszka przez lato w krajach północnych całej kuli ziemskiej, w Europie: w Islandyi, Laponii, Szwecyi i Norwegii, w Holandyi i Danii; w przelotach zwiedza kraje umiarkowane przeciągając wskróś lądów i leci na zimę do Afryki północnej i Azyi południowej. W Królestwie Polskiem tylko przelotny, lecz najobfitszy ze wszystkich gatunków. Z wiosny rzadko się pokazuje pojedyńczo lub w parach, w powrocie w początku Lipca a niekiedy już pod koniec Czerwca pojawiają się pojedyncze stare, najczęściej samce; dopiero w drugiej połowie Września nalatują gromadnie młode, między któremi rzadko się już stare widzieć dają, i zabawiają w tych stronach do końca Października. Nie w każdym jednak roku równie obficie nalatują, w lata bowiem suche są rzadkie, a najpospolitsze po wielkich wylewach wiślanych, trafiających się przy końcu lata. Główny ich trakt jest wzdłuż Wisły, prócz tego jednak często się je spotyka nad jeziorami w rozmaitych okolicach kraju, nad dużemi stawami i nad rzekami drugiego rzędu. Zapadają zawsze na nagich wybrzeżach mulistych, gdzie stadami po parę tygodni na miejscu zabawiać lubią, najczęściej same, lecz niekiedy przyłączają się do nich i inne gatunki. Pod koniec nawet pobytu nie są jeszcze w zupełnym zimowym stroju, i niektóre tylko indywidua mają pióra przeważnie do tej odzieży należące, które na innych, a szczególniej na młodych, zaledwie postrzegać się dają.

Są bardzo powolne i nieostrożne, można je z łatwością ubijać. Ciągną najczęściej nad samą wodą w gęsto skupionych stadach. Ciągle się odzywają głuchym świergoczącym piskiem sirr-sirr.... sprawiającym pewien rodzaj gwaru cichego. Gnieżdżą się na równinach błotnistych między górami nadmorskiemi, lub w blizkości większych wód lądowych. Pod jesień bardzo się spasają i dają smaczne i delikatne mięso, u nas jednak wcale nieposzukiwane, chociaż można je po kilkanaście za jednym strzałem ubijać.

Gatunek BREHMA Tringa Schinsii, cokolwiek mniejszy, z krótszym dzióbem i niższemi nogami, dotąd nie jest stanowczo stwierdzonym, gdyż długość dzióba główną niby różnicę stanowiąca jest bardzo zmienna, i przedstawia nieznaczne przejścia stopniowe; w jednych stadkach indywidua pod tym względem najwięcej różniące się spotykać się zdarza.

Kopciuszek

Kopciuszka obdarzano dawniej wielona nazwami - pliszka czerwonogon, ludarka strzyżokos, rudogon kopciuszka, węgielnik, mlaskacz, gazda szałaśny. Tak pisał o nim prof Taczanowski:
Ogon rdzawy. Samiec z wierzchu popielato czarniawy, od spodu czarny; na skrzydle białe lusterko. Samica brudno popielata.

Samiec stary ma wierzch głowy czysto popielaty, kark i plecy czarniawe, kuper światlejszy; boki głowy, szyja i piersi czarne; brzuch i boki popielate, sam środek brzucha białawy. Pokrywy ogonowe i ogon rude, prócz dwóch środkowych sterówek szaro brunatnych; pokrywy podogonowe także rude, lecz bledsze od wierzchnich. Skrzydła czarniawe, nadlotki ramieniowe i lotki im odpowiadające przy nasadzie szeroko biało brzeżyste, co tworzy dość znaczne białe lusterko skrzydłowe. Dziób i nogi czarne, zajady i wnętrze dzióba żółte, tęcze czarniawe.

Samiec w odzieży zimowej tem się odznacza, iż całe tło na wierzchu ciała ma jednostajne, ciemno szare, czarność spodu poplamioną szaremi końcówkami piór; wszystkie pióra skrzydłowe szaro oprowadzone, i białość lusterka mniej czysta, lecz dalej się rozciąga, to jest brzegi lotek ramieniowych dalej są białe. Podobnie jak w gatunku poprzedzającym zmienia się na odzież wiosenną bez pierzenia.
Samica cała szaro popielata, bledsza cokolwiek od spodu, a głównie na środku brzucha. Ogon ma jak u samca, z tą różnicą, że wszystkie sterówki mają przy końcu brunatne plamy. Nogi i dziób jak u samca.

Samica w zimowej odzieży różni się barwą całego ciała mocniej szarą i wszędzie prawie jednostajną; wszystkie pióra skrzydłowe jaśniej ma obwiedzione.
Młode w pierwszem pierzu tło mają podobne do samicy zimowej, upstrzone poprzecznemi ciemnemi prążkami dosyć subtelnemi; niższa część brzucha i podbrzusze nieplamiste, w kolor rudawy przechodzące. Obrzeżenie piór skrzydłowych rudawe. Ogon jak u starej samicy. Nogi i dziób brunatne.
Jaja czysto białe; s kształtu i delikatności skorupy podobne do pleszczynych.
Kopciuszka mieszka w Europie południowej i środkowej, w północnej Afryce i w Azyi zachodniej.

Przebywa w okolicach skalistych, z tego więc powodu wiele miejscowości zupełnie pomija. U nas znajduje się tylko w okolicy skalistej razem z drozdem skalnym i opocznikiem czarnogłowym; to jest zacząwszy od Częstochowy i Kielc aż do granicy południowo zachodniej Królestwa. Jest tam nierównie pospolitsza od dwóch wyżej wymienionych ptaków; w innych okolicach Królestwa Polskiego nigdy się nie pokazuje, prócz tylko miasta Warszawy, gdzie kilka pa wywodzi się po dużych składach drzewa znajdujących się w różnych punktach miasta. Przybywa tu tylko na lato, we Wrześniu zupełnie wylatuje. W okolicy wyżej wymienionej trzyma się nie tylko samych skał, lecz zarówno osiedla się po wsiach i miasteczkach. Mniej kształtna i wysmukła od pleszki, obyczaje ma dosyć do niej zbliżone, równie jak tamta płochliwa i ruchawa, podobnie potrząsa ogonkiem i pokląskuje. Śpiewa mniej dobrze, to jest głos ma mocno chrapliwy i mniej urozmaicony; śpiewając siada najczęściej po skałach, po dachach i kominach.

Gnieździ się najwięcej po skałach i murach, w dziurach i szczelinach nie zbyt głębokich lub za odstającemi kamieniami; znaczna jednak ilość w budynkach drewnianych i w górskich szałasach pod dachami najczęściej na płatwie przy krokwi, lub na węgle zewnątrz budowli. Gniazdo bardzo podobne do pleszcznego i słane z podobnych materyjałów. Wywodzą się po dwa razy,  w pierwszym razie niosą w Maju 5, 6 lub 7 jaj, powtórnie w końcu Czerwca lub w Lipcu 3, 4 lub 5. Młode po wylocie z gniazda ciągle przebywają razem i od razu są tak płochliwe jak ich rodzice.

Piaskowiec

Piaskowca ks. Kluk nazywał biegusem piasecznikiem, a prof. Taczanowski opisywał tymi słowy:
Noga trzypalcowa, wierzch ciała brunatno, rudawo i białawo pstry, piersi i brzuch białe (odzież godowa). wierzch popielaty ze spodem białym (odzież jesienna). Plecy i wierzch głowy czarno i biało pstre, spód biały (młode).

Stary ptak w odzież godowej ma wierzch głowy i kark rudawo płowy, drobno upstrzony ciemno brunatnemi plamkami, zajmującemi środek każdego piórka; płaszcz brunatno, płowo i biało pstry w ten sposób, że każde pióro ciemno brunatne obwiedzione na plecach obwódką po bokach rudawą a białawą na końcu; barkówki mają prócz tego po sobie plamy rudawe, odosobniające miejscami części tła brunatnego w oddzielne plamy; przód szyi i boki twarzy białe, miejscami rudawo zafarbowane i posypane drobnemi brunatnemi plamkami; dalsze części spodu czysto białe (szczegół wspólny z biegusami); pokrywy skrzydłowe blado brunatne, białawo brzeżyste i miejscami rudawo poplamione; podskrzydłowe białe, brzegiem skrzydła drobno szaro plamiste. Lotki ciemno brunatne z białemi stosinami; na skrzydle dwa białe lusterka powstające ze skrajnych chorągiewek od nasady, zacząwszy od 5ej lotki, i z białych końców odpowiednich im nadlotek. Sterówki białe, szaro zafarbowane, coraz mocniej im dalej od brzegu, dwie środkowe brunatne, płowo obrzeżone, mają po dwie rudawe podłużne plamki na chorągiewce skrajnej.

Ptak w odzieży zimowej z wierzchu brudno popielaty,z czarnemi stosinami i drobnemi, brunatnemi płomyczkami na wierzchu głowy; cały spód wraz z bokami twarzy czysto biały. Ogon w tem odmienny, że środkowe sterówki są tego koloru jak inne, a skrzydła jak w odzieży poprzedzającej.
U młodych w pierwszem pierzu wierzch głowy białawy, czarno na środku upstrzony; kark brudno szarawy, plecy czarne, białawo grubo nakrapiane; cały spód, czoło, przód twarzy i smuga nad okiem białe; między okiem i dzióbem pręga brunatnawo szara; pokrywy skrzydłowe od przodu szeroko brunatno czarniawe, jednostajne, dalej szare, z szerokiemi białawemi końcówkami; reszta skrzydła i sterówki jak u starych, te ostatnie jednak ciemniejsze, mianowicie w końcach.

Jaja gruszkowate, miernie podłużne, tło mają zielone, jaśniejsze lub ciemniejsze, z plamami spodniemi szaro czerwonawemi, pośredniemi brunatnemi i powierzchownemi ciemno brunatnemi lub czarniawemi; na jajach o tle jaśniejszem bledsze plamy i przeciwnie. Plamy po większej części drobne, mniej więcej zaokrąglone, zmięszane z krótkiemi pokrętnemi kreskami, gęsto po całej powierzchni jednostajnie rozmieszczone (BEDÄCKER).

Ptak ten zamieszkuje północne okolice obu lądów; obfity w Laponii, Grenlandyi i Islandyi, gdzie posuwa się do 67° szer. półn., opuszcza te strony na zimę ciągnąć wzdłuż brzegów morskich i daleko się zapędza na południe na obu półkulach; postrzegany aż do krańców południowych Afryki i Azyi, równie jak w całych pobrzeżach amerykańskich. Rzadko podczas wędrówek zapędza się w głąb lądów ponad rzekami. U nas pamiętam tylko rok 1853, w którym w końcu Października spotykałem piaskowce w wielu miejscach nad Wisłą, w stadkach lub pojedyńczo między biegusami. Trzymały się czystych wybrzeży piaskowych. Przelatywały nizko ponad samą wodą odzywając się świergotliwo piskliwym głosem, i gęsto skupione; skoro tylko siadły na nagim piasku, natychmiast się tak jak śnieguły rozbiegały na dość znacznej przestrzeni. Nieostrożne, dawały się bardzo blizko podchodzić, a po strzałach w krótce zapadały i niewiele się tem odstraszały. Lot mają podobny do biegusów, a szybkiem bardzo bieganiem zbliżają się do dżdżowników. Okazy krajowe Gabinetu Warszawskiego z tego właśnie spotkania pochodzą. W Muzeum DZIEDUSZYCKICH we Lwowie znajdują się okazy bite z Załoścach i Pieniakach we wschodniej Galicyi w jesieni lat 1859, 1862 i 1870.

Gnieżdżą się na północy po piaszczystych wybrzeżach wód stojących międzylądowych, lecz niezbyt oddalonych od morza; znoszą po 4 jaja; więcej szczegółów nie podają naturaliści. Żywią się drobnemi owadami, skorupiakami, muszelkami i innemi tworami zwierzęcemi.

Raport karmnikowy - styczeń 2013

Kolejną zimę mogę/muszę poświęcić więcej czasu obserwacjom przykarmnikowym. W styczniu codziennie przynajmniej przez godzinę (najczęściej z samego rana) obserwowałem ptaki odwiedzające mój karmnik i pojawiające się przelotem.

Notatka obserwacyjna, zrobiona przez przedszkolaka

Mniej lub bardziej regularnie pojawiały się 22 gatunki. Większość z nich spotykałem podczas zeszłorocznych obserwacji. Codziennie spotykałem bogatki, sójki i sroki. Sikorki żerowały w karmniku i na ziemi pod nim, ale również widywałem stadka przelatujące przez ogródek. Nie było jednak tak dużych stad, jak przed rokiem, kiedy regularnie widywałem po 20-30 ptaków. Sójki i sroki były za to liczniejsze niż zimą 2011/12, gdyż często widywałem jednocześnie po ok. 10 ptaków. Tylko raz lub dwa nie widziałem kosów i kawek. Te pierwsze żerowały głównie pod karmnikiem, choć w ostatnim tygodniu jeden z samców odważył się wlatywać do karmnika. Kawki widywałem zarówno w przelocie z noclegowisk na żerowiska, jak i żerujące w karmniku i pod nim (wrażenie robi sześć kawek jednocześnie w karmniku o wym. 20x30 cm).

Nieco rzadziej (22-25 razy) widziałem dzięcioły duże, gołębie, modraszki, gawrony, mazurki i kwiczoły. Dzięcioły (co najmniej 3 samice i 1 samiec) dość odważnie żerowały w karmniku, odpędzając z niego nawet większe od siebie sójki. Na pobliskiej brzozie ptaki mają kuźnię, z której korzystają wespół z dzięciołem średnim. Gołębie i gawrony obserwowałem głównie w przelocie, jedynie kilka razy jeden lub dwa gołębie żerowały pod karmnikiem. W odróżnieniu od ubiegłej zimy gawrony nie pojawiały się przy karmniku. Modraszki dawały się obserwować pojedyńczo, rzadko w większych stadkach. Jedna z sikorek pilnuje już budki lęgowej zawieszonej w pobliżu karmnika. Te malutkie ptaszki dość dzielnie stawiają czoła większym od siebie bogatkom. Mazurki (do czterech sztuk) żerowały najczęściej pod karmnikiem, jednak dość regularnie któryś z nich wlatywał do karmnika. Stadko kwiczołów widziałem jedynie dwa razy, jednak na jabłonce sąsiadów mieszka jeden ptak tego gatunku. Bardzo aktywnie broni drzewa przed innymi ptakami, szczególnie nie oddając żerowiska kosom.

Kilkanaście razy (10-19) widywałem dzwońce, kowaliki, sierpówki i grubodzioby. Dzwońce widywałem zwykle jako parę, która zalatywała do karmnika. Raz tylko pojawiło się w okolicy większe stadko. Kowalik i grubodziób zazwyczaj pojawiały się pojedyńczo, ale zdarzyło mi się widzieć po dwa ptaki tych gatunków jednocześnie. Nie zauważyłem też, aby nocował w budce lęgowej, co miało miejsce w ubiegłym roku. Sierpówki to para przylatująca z sąsiedztwa, dość regularnie żerująca pod karmnikiem lub nawet bezpośrednio w nim.
Kilka (4-8) razy obserwowałem wrony, dzięcioły średnie, sikorę ubogą i pełzacze leśne. Wrony spotykałem żerujące w pobliskim lesie lub krzyczące na drzewach. Raz miało miejsce zdarzenie, które zinterpretowałem jako krzywdę wyrządzoną gawronom przez wrony siwe. Prawdopodobnie wrony porwały coś lub zrobiły jakąś krzywdę gawronowi. Ten natychmiast wezwał pomoc i z połowy osiedla zaczęły zlatywać się wrzeszczące gawrony. Do czterech kryjących się wron nadleciało ok. 40 gawronów. Po kilku minutach stado powróciło do żerowania. Dzięcioła średniego (samca), sikorę ubogą i pełzacza widywałem żerujące w karmniku. Ponadto dzięcioł obrabiał szyszki w kuźni współużytkowanej przez większego krewnego. Pełzacz do karmnika nie przylatywał, lecz wchodził podczas przeszukiwania całego pnia. Zeszłej zimy pełzaczy w karmniku nie obserwowałem.

Tylko raz zauważyłem dzięcioła zielonego, krogulca i czubatkę. Dzięcioł żerował pod jabłonką sąsiadów okupowaną przez kwiczoła. Czubatka przyleciała do budki lęgowej, skąd została przepędzona przez pilnującą jej modraszkę. Krogulec przelatywał nad ulicą wywołując popłoch drobnicy. Te trzy gatunki po raz pierwszy obserwowałem w moim ogrodzie, choć widywałem je wcześniej w bliskim sąsiedztwie.
Nie pojawiły się do tej pory w karmniku inne gatunki obserwowane w poprzednich latach: czyże, czeczotki, jery, zięby i szpaki. Dwa ostatnie gatunki widziałem przy karmniku w listopadzie, kiedy tylko zacząłem dokarmianie.